بیت المال ، اصطلاحی در فقه و نام یکی از نهادهای دولت اسلامی . این واژه در لغت به مکان حفاظت از اموال ، اعم از عمومی و خصوصی ، اطلاق می شود؛ اما در اصطلاح ، تعبیر «بیت مال المسلمین » در صدر اسلام برای مکانی که در آن اموال عمومی و منقول دولت اسلامی به کار می رفت ، سپس تعبیر «بیت المال » جانشین آن شد و همان معنی را افاده کرد. بتدریج ، بر «اموال عمومی مسلمانان » نیز همین لفظ اطلاق شد که مشتمل بود بر وجه نقد، اشیای منقول ، اراضی و غیر اینها. مراد از مال عمومی ، هر مالی است که در سرزمین اسلامی ملک همه مسلمانان شمرده شود (ماوردی ، ص 354؛ ابن فراء، ص 251).
پس از تأسیس نهاد بیت المال و برقراری دیوانهای اداری ، بیت المال به صورت مؤسسة مالی ناظر بر درآمدها و مصارف دولت اسلامی درآمد و از آن پس نیز، همان مالیة نظام اسلامی بود.
تاریخچه . جزیرة العرب قبل از اسلام دولت واحد و نظام مالی خاص نداشت و نظام و عرف قبیله ای بر آن منطقه حاکم بود. پس از انتشار دعوت اسلام و پیشرفت آن ، پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم به سازماندهی و تنظیم شئون اداری ـ مالی حکومت اسلامی پرداخت . اولین درآمدهای این حکومت غنایمی بود که در غزوات به دست مسلمانان می افتاد و به دستور پیامبراکرم بین همة مسلمانان تقسیم می شد، که از آن جمله بود غنایم غزوة بدر و غزوة بَنی قَینُقاع .
در زمینهای بنی نضیر، اولین غنایم غیرمنقول بود که در سال چهارم در اختیار مسلمانان قرار گرفت و بین مهاجران تقسیم شد. سپس در سال هفتم هجری ، اهل فدک با پیامبر نسبت به سرزمینهایشان مصالحه کردند؛ نصف آن به عنوان «فی ء» به شخص پیامبر رسید و نیمة دیگر بین مسلمانان تقسیم شد. علاوه بر غنایم ، جزیه و زکات نیز جزو درآمدهای دولت اسلامی بود و پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم در تمام این موارد آنها را تقسیم می کرد و به متصدیان گردآوری زکات نیز امر می فرمود که زکات را بین مستحقّان تقسیم کنند. لذا در آن عصر اموال زیادی گرد نمی آمد که نیاز به حفظ و محاسبه داشته باشد.
پس از سال سیزدهم ، فتوحات گستردة مسلمانان اموال منقول و غیرمنقول بسیاری نصیب ایشان کرد. این امر مقتضی وجود مرکزی برای حفظ اموال و دستگاهی برای رسیدگی به آنها بود. بنیان بیت المال رسمی حکومتی در زمان ابوبکر نهاده شد (سیوطی ، ص 79). در برخی متون تاریخی آورده اند که ابوبکر، عمربن خطاب را متولّی بیت المال خود کرده بود (قلقشندی ، 1383، ج 1، ص 413).
در عصر خلیفة دوم ، با گسترش فتوحات مسلمانان ، نیاز به ساماندهی و اصلاح اداری ـ مالی نظام حکومت بیشتر بروز کرد. اولین مشکل خلیفه حفظ و ادارة زمینهایی بود که مسلمانان فتح کرده بودند. وی پس از مشورت با «اهل حلّ و عقد»، اصل زمینها را ملک عمومی مسلمانان اعلام و برای محصول زمینها خراج مقرر کرد. بر کسانی هم که در این زمینها می زیستند جزیه وضع کرد. وی زیر تأثیر نظام مالی ساسانیان ، امر به تعیین مساحت زمینها و وضع خراج بر هر جریب زمین داد. جزیة افراد را نیز با توجه به طبقة اجتماعی و قدرت مالی در سه طبقه تعیین کرد. بعلاوه ، با تأسیس دیوان که در سال بیست هجری از آن فراغت یافت ، درآمدها و مخارج حکومت و کارگزاران و صاحبان حقوق از بیت المال را معین و مضبوط کرد (بلاذری ، ص 631ـ632؛ یعقوبی ، تاریخ ، ج 2، ص 153؛ ابن خلدون ، ج 1، ص 256). در عصر عمر، محلی از مسجد به عنوان بیت المال درنظر گرفته شد و خلیفه چند تن از اصحاب را مأمور حفاظت و بیتوته در آن کرد (طبری ، ج 4، ص 135).
در دورة عثمان ، برخلاف دورة دو خلیفة اوّل ، اطرافیان خلیفه و بویژه افراد خاندان اموی از اموال بیت المال ثروتمند شدند و همین امر سبب اعتراض مسلمانان شد (طبری ، ج 4، ص 226؛ سیوطی ، ص 156). در زمان خلافت امیرالمؤمنین علی علیه السلام سیرة پیامبر اکرم در مساوی دانستن مردم در برخورداری از اموال عمومی و نیز تقسیم فوری این اموال احیا شد. ایشان مکان بیت المال را پس از تقسیم اموال جاروب می کرد و در آن نماز می خواند (جاحظ ، ص 242؛ ابن وردی ، ج 1، ص 221؛ سیوطی ، ص 180؛ برای نمونه ای از یکسانیِ همة مردم در برخورداری از بیت المال در روزگار حضرت علی علیه السلام رجوع کنید به مجلسی ، ج 41، ص 113). در دوره های بعد، بیت المال نقش مالیه و خزانة دولت را داشت تا اینکه در قرون متأخر جای خود را به وزارتهای دارایی و خزانة دولت داد.
نهاد بیت المال . پس از شکل گیری دیوانها، دیوان بیت المال از مهمترین آنها محسوب می شد، چون اموال عمومی و درآمدها و مخارج را این دستگاه اداره می کرد، و از آنجا که خلیفه به عنوان اساس قدرت در نظام خلافت شناخته می شد، سلطة اصلی بر بیت المال از آن وی بود؛ او خود را نایب مسلمانان در تصرف این اموال می دانست . پیامبر صلّی اللّه علیه و آله وسلّم و خلفای راشدین شخصاً سرپرستی جمع آوری بیت المال و مصرف آن را به عهده داشتند و برخی از صحابه تنها مسئول حراست و گاه محاسبة اموال بیت المال بودند.
در اسناد تاریخی ، متولّیان بیت المال در عصر خلفای راشدین ، اینگونه نام برده شده اند: در زمان ابوبکر: ابوعبیدة جراح (سیوطی ، ص 79؛ شباب ، ص 82)، عبدالله بن ارقم بن ابی الارقم مخزومی (ابن کثیر، ج 5، ص 349)، مُعِیْقیب بن ابی فاطمه دوسی (ابن اثیر، الکامل ، ج 3، ص 403؛ ابن کثیر، ج 5، ص 355)؛ در زمان عمربن خطاب : عبدالله بن ارقم مخزومی (ابن عبدربّه ، ج 5، ص 26؛ شباب ، ص 112؛ ابن کثیر، ج 5، ص 349)، معیقیب بن ابی فاطمه (ابن جوزی ، ص 127؛ ابن اثیر؛ ابن کثیر، همانجاها)، زیدبن ارقم (قلقشندی ، 1980، ج 1، ص 89)؛ در زمان عثمان : عبدالله بن ارقم (ابن عبدربّه ، ج 5، ص 37؛ شباب ، ص 133)، معیقیب بن ابی فاطمه (دیاربکری ، ج 2، ص 267)، عقبة بن عمرو (طبری ، ج 4، ص 422) یا عُقْبة بن عامر (ابن اثیر، الکامل ، ج 3، ص 187)؛ در زمان علی بن ابی طالب : عبیدالله ابی رافع (طبری ، ج 5، ص 156؛ نجاشی ، ص 4).
در مرتبة بعداز خلیفه ، نظارت بر رؤسای دیوانها بر عهدة وزیر بود و در بعضی موارد خودِ وزیر سرپرست دیوان بیت المال می شد.
در دورة عباسیان نظام کاملی برای بیت المال تدوین و سمتهایی درنظر گرفته شد که پس از این دوره نیز تا مدتها برقرار بود. اهمّ این سمتها عبارت بود از: 1) صاحب بیت المال . وی ناظر بر درآمدها و مصارف دیوان بود و آنها را در اسناد خاصی ثبت می کرد و مهر وی اسناد بیت المال را اعتبار می بخشید؛ 2) مباشر بیت المال . وظیفة وی ضبط دخل و خرج و تنظیم اسناد هریک از کارها یا مصارف مختلف بیت المال بود. درخواستها، رسیدها و مقرریها را او ثبت و ضبط می کرد؛ 3) ناظر. وظیفة وی دقت در محاسبات بیت المال و بررسی اسناد آن بود. عنوان «مشارف » نیز تقریباً مترادف عنوان «ناظر» بوده است ؛ 4) متولی دیوان . ناظر بر معاملات بیت المال بود و امانت یا پرداخت یا ضمانت اموال را او انجام می داد. متولی ، به مرور زمان ، به نام «صاحب دیوان » مشهور شد؛ 5) مستوفی . * تنظیم سیاستهای مالی و رعایت مصالح بیت المال وظیفة وی بود، و این مقام بسیار مهم شمرده می شد؛ 6) مُعین . همکار مستوفی و معاون وی در وظایفش بود؛ 7) ناسخ . از نامه های ارسالی و رسیده رونوشت برمی داشت و در صورت دخل و تصرف در آن بازخواست می شد؛ 8) عامل . ابتدا نام امیر و متولی بیت المال بود و سپس به کسی اطلاق می شد که حسابداری و حسابرسی بیت المال را برعهده داشت ؛ 9) کاتب . قائم مقام عامل بود؛ 10) جِهبِذ. * منشی بود و وظیفه اش دریافت مال ، دادن رسید و ثبت آن در دفاتر و مطالبة دریافتها بود. 11) شاهد. وظیفة وی ضبط هر آن چیزی بود که در امور بیت المال مشاهده می کرد. (متز، ج 1، ص 131ـ132؛ ابن مماتی ، ص 301ـ305؛ قلقشندی ، 1383، ج 5، ص 466؛ حریری ، ص 175ـ176). این عناوین در طول شکل گیری نهاد بیت المال تا اواخر خلافت عباسیان به کار می رفت و بعدها نیز برخی از آنها همچنان کاربرد داشت .
چنانکه گذشت ، دستگاه خلافت دیوان نگاری را از ایرانیان آموخت و لذا بیشترین کارمندان دیوان بیت المال و سایر دیوانها را ایرانیان و در مرتبة بعد رومیان و اهل ذمّه تشکیل می دادند و دیوانها به زبان یونانی یا فارسی نگاشته می شد تا اینکه در سال 81 عبدالملک بن مروان فرمان داد دیوانها را به عربی بنویسند (بلاذری ، ص 272؛ نویری ، ج 8، ص 199؛ ماوردی ، ص 341). در زمان خلفای راشدین غیرمسلمانان کمتر در امر بیت المال به کار گرفته می شدند. حضرت معاویه اوّلین کسی بود که شخصی مسیحی را کاتب بیت المال کرد. این روش ادامه داشت تا آنکه ابوجعفر منصور استخدام غیرمسلمانان را در امور مالی منع کرد، و مهدی عباسی و هارون الرشید نیز چنین کردند (ابن قیم جوزیه ، قسم 1، ص 215ـ217). لکن این فرمانها در معرض تغییرات بود و گاهگاهی لغو می شد و عده ای غیرمسلمان در بیت المال مسئولیتهایی به عهده می گرفتند (قدامة بن جعفر، ص 125).
در ولایات مختلف ، گاه نظامهای خاصی برای بیت المال وجود داشت ؛ گاه بیت المال در اختیار امیری بود که در آن ولایت امارت داشت ، گاه مسئول خاصّی داشت که خلیفه در کنار امیر به این سمت منصوبش می کرد که در این صورت وظایف اجتماعی و نظامی بر عهدة امیر بود و وظایف مالی به عهدة صاحب دیوان . هنگامی که خلیفة دوم عمّاربن یاسر را به امیری کوفه گماشت ، عبداللّه بن مسعود را نیز با وی فرستاد تا متولی بیت المال باشد (ابن سعد، ج 3، ص 255) و در موارد دیگری نیز اینگونه عمل شد. نامه نگاریهای دارالخلافه نیز خطاب به صاحبان هر دومقام در یک نامه صورت می گرفت .
در برابر هریک از دیوانهای ولایات ، یک دیوان اصل در مرکز خلافت وجود داشت که محاسبه و بازخواست مسئولان بیت المال هر ولایت را برعهده داشت (متز، ج 1، ص 130)
برای منابع این قسمت رجوع کنید به منابع قسمت پایانی مقاله .
/ محمدکاظم رحمان ستایش /

دورة عثمانی . در دولت عثمانی خزانة خصوصی سلطان («خزینة اندرون » یا «ایچ خزینه ») کاملاً از بیت المال یا خزانة دولت («خزینة امیریه »، «خزینة دولت »، «خزینة امیر»، و غیره ) متمایز بود (دربارة خزانه و امور مالی دولت عثمانی رجوع کنید به دفتر * ، خزانه * ، مالیه * ). اصطلاحی که معمولاً برای خزانة دولت به کار می رفت «میری » (مأخوذ از «امیری ») بود. این اصطلاح در معنایی وسیعتر برای دارایی دولت (قس بیگلیک * ) نیز به کار می رفت . در اسناد اداری دولت عثمانی معمولاً به خزانه بیت المال اطلاق نشده است ، هرچند به صورت «بیت المال مسلمین » یا «بیت المال عامّه » به کار رفته است (برای مثال ، دربرخی احکام شرعی ابوسعود که عمر لطفی بارکان در تنظیمات ، ص 333، 336، 343 نقل کرده ؛ و تعدادی از «قانون نامه ها» که در بارکان ، قانونلر ، ص 297، 300، 326 درج شده است . در کلیة این متون از حقوق «بیت المال » بربعضی زمینها، تحت عنوان «ارض میری » یا «ارض مملکت » سخن رفته است ). در عرف عثمانیها، اصطلاح «بیت المال » معمولاً به نوعی خاص از اموال اطلاق می شد که قانوناً به خزانة عمومی تعلق داشت و عبارت بود از اموال مصادره شده ، بی وارث ، و بدون مدّعی ؛ اینگونه اموال در متون متعدّدی مورد اشاره و بحث قرار گرفته است . مهمترین نوع این اموال ، آنهایی بود که به افراد گمشده یا غایب («مال غایب »، و «مال مفقود»)؛ میراث بدون مدّعی یا بی وارث («مُخَلّفات »، «متروکات »)؛ بردگان فراری یا رمة سرگردان (عبد آبق ، قاچْقون ، یاوه ) تعلق داشت . گردآوری این اموال و مراقبت از آنها وظیفة شخصی بود که «امین بیت المال » یا «بیت المالجی » نامیده می شد. بیشتر متون فقهی توافق دارند که میراث بدون مدّعی را باید به عنوان امین برای مدّتی نگه داشت تا ورّاث فرصت داشته باشند که ادّعای خود را اثبات کنند. تنها پس از ناتوانی آنان در اثبات مدّعاست که پول یا دارایی به مالکیّت خزانه درمی آید. شکایات فراوانی حاکی از آن است که این قاعده رعایت نشده و مال بلافاصله و بدون رسیدگی لازم ضبط گردیده است (برای مثال رجوع کنید به لطفی پاشا، متن اصلی ، ص 11، ترجمه ، ص 12؛ رجوع کنید به صاری محمدپاشا، ص 71).
قانون نامه های عثمانی حاوی دستورالعملها و تضمینهای مبسوطی در باب مطالبة این گونه اموال و تعیین درآمد آنهاست . مسئولیت اموال متعلّق به بیت المال به «عمّال » و «سنجق بیگ »ها و حتی «سپاهیان » واگذار می شد. در 883 محمد دوم طیّ فرمانی برگشت املاکی را که کمتر از ده هزار اَسپِر ارزش داشت از املاکی که ارزش آنها ده هزار اَسپِر یا بیشتر بود متمایز کرد. نوع اوّل را عامل یا اجاره دار منطقه وصول می کرد و نوع دوّم را خزانه دار سلطنتی (بیگلیک ) دریافت می داشت (اینالجق ، ص 699ـ700). چنین تمایزی در قانون نامة سلطانی متعلق به اواخر قرن نهم نیز صورت گرفته (ص 70ـ71) و در قانون نامه ها و سجلاّ ت قرن دهم به بعد کاملاً معمول بوده است . قاعدة رایج این بود که این گونه اموال ، یا هزینه های قابل پرداخت اگر مالک در اثبات آن توفیق می یافت ، به خزانه مربوط می شد. در واقع ، سهم خزانه محدود به اموالی بود که ده هزار اَسپر یا بیشتر ارزش داشت ، یا اموال بازمانده از رعایای سلطان ، شامل سپاهیان و سایر کسانی که در خدمت سلطان بودند. در دوره های پیش از آن ، سربازان ینی چری * نیز جزو این کسان بودند. مابقی ، بخشی از «خاص » سنجق بیگ به شمار می رفت . این تقسیم بندی استثنائاتی نیز داشت ؛ در «تیمار * »های معروف به «سربست » (آزاد)، عواید بیت المال به تیماردار واگذار می شد، نه همچون تیمارهای معمولی که جزئی از «خاص * » سلطان یا «شخاص » حاکم به شمار می رفت . در بعضی اراضی موقوفه نیز، خصوصاً موقوفات حرمین ، جزو عواید وقف محسوب می شد. از قرن دهم ینی چریها ضابطی خاص خود داشتند به نام «اُجاق بیت المالجیسی » که خزانه دار سپاه نیز بود و وظیفة جمع آوری و ممیزی «مخلفات » بدون وارث ینی چریها، عجمی اوغلانها و جز آنها را به عهده داشت . اینگونه عواید و نظایر آن در صندوق سپاه نگهداری می شد (اوزون چارشیلی ، ص 311ـ 320). نمونة جالب دیگری از حق مشترک را در بیت المقدس می توان یافت . در آنجا مجاوران «زاویه » مغربی به طور جمعی حق داشتند «مخلّفات » بدون وارث هریک از افراد خود را در اختیار گیرند. این حق را صلاح الدین اعطا کرده بود و سلاطین مملوک و عثمانی نیز برآن صحّه نهاده بودند (باش وکالت آرشیوی ، تاپو سجل ، ش 427 مربوط به 932؛ قس تریتون ، ص 123). ظاهراً چنین حقّی به راهبان دیر «جبل آتوس » نیز اعطا شده بود (لومرل و ویتک ، ج 3، ص 443، 453، 465، 542).
منابع : احمد رفیق ، اوننجی عصرِ هجری ده استانبول حیاتی ، استانبول 1333، ص 19، 210ـ211؛ عثمانلی قانون نامه لری ، در
ملی تتبعلر مجموعه سی ، ج 1، ص 75، 91، 321، 343؛ قانون نامة آل عثمان ، در تاریخ عثمانی انجمنی مجموعه سی ، تکملة 1329، ص 21، 58، 70ـ71؛ عبدالرحمان وفیق ، تکالیف قواعدی ، ج 1، استانبول 1328، ص 66ـ68

غرب اسلامی . تا زمانی که مغرب و اندلس مستقیماً زیرنظر خلفای اموی و عباسی اداره می شد، از لحاظ دستگاه مالی مسئلة خاصی وجود نداشت ؛ بیت المال محلّی ، شعبه ای از بیت المال دمشق یا بغداد محسوب می شد. تنها زمانی که بخشی از غرب اسلامی از اختیار خلافت شرق خارج شد، ادارات جداگانه ای در آنجا شکل گرفت .
از برخی فصول اثر ابن خلدون (برای نمونه رجوع کنید به ج 1، ص 281) که بگذریم ، رسالة نظری دیگری نمی توان یافت که به ادارة مالیة عمومی پرداخته یاحتی نسبت به اوضاع و احوال زمان یا مکانی خاص برخوردی علمی داشته باشد. چاره ای نیست جز اینکه بکوشیم تا از وقایع ، طبق شواهد اندکی که
در تواریخ و اسناد گوناگون موجود پراکنده است ، کلیاتی به دست دهیم .
1) اندلس . نوشته های لوی پرووانسال نشان می دهد که در اسپانیای اسلامی ، «بیت المال » تقریباً همیشه به معنای محدود آن به کار می رفته است . در واقع این اصطلاح ، که غالباً به صورت «بیت المال مسلمین » آمده ، به خزانه ای اطلاق می شده که از عواید اوقاف تأمین می گردیده و از خزانة عمومی واقعی که معمولاً «خزانة المال » و بندرت «بیت المال » خوانده می شده ، کاملاً متمایز بوده است . خزانه ای که از اوقاف تأمین می گردید طبعاً تحت تسلط و نظارت قاضی بود و در بنایی مذهبی نگهداری می شد، و در قرطبه محل آن در مقصورة مسجد جامع بود (ابن عِذاری ، ج 3، ص 98). وجوهی که این خزانه را تشکیل می داد عمدتاً از محل عواید وقف بود و غالباً برای مصارف کاملاً مشخص تعیین شده بود، ولی گاه سپرده های غیرقابل تصرّفی نیز به خزانه راه می یافت ؛ خصوصاً اموال غایبین ، یعنی مسلمانانی که به دلایلی مایملک خود را بدون تعیین وکیل شرعی برای ادارة آنها، رها کرده بودند.
در ایالات ، ناظر اوقاف دستیار قاضی به شمار می رفت و تنها حق داشت که بر مصارف نظارت داشته باشد. این درآمدها می توانست فقط برای مصارفی به کار رود که واقف تعیین کرده بود، یا اگر این مصارف به طور مبهم بیان شده بود، برای امور عام المنفعه و دینی نظیر کمک به مستمندان ، مرمّت مساجد و پرداخت مواحب کارکنان آنها، ایجاد مدارس ، و پرداخت حقوق معلّمان و غیره مصرف می شد. قاضی می توانست از خزانة عمومی برای امور دینی ، از قبیل تشکیل سپاه برای جنگ با کفّار یا تأمین امور دفاعی در مرزهای دارالاسلام ، وام بگیرد.
این شیوه در آغاز قرن ششم ، یعنی زمان تسلّط مرابطون نیز هنوز معمول بود، و این امر در رسالة ابن عبدون در باب «حسبه » که به کوشش و ترجمة پرووانسال نشر یافته ، آمده است ( رجوع کنید به منابع ).
2) مغرب . هیچ چیز ما را برآن نمی دارد که بپذیریم اصطلاح «بیت المال » در مغرب نیز دارای چنین معنای محدودی بوده است . ظاهراً به معنای وسیعتر خزانة عمومی و درعین حال ادارة مالیة عمومی به کار می رفته است .
سازمان مالی ایالات مختلف غرب اسلامی هیچگاه موضوع مطالعة جدّی نبوده است . باید افزود که اطلاعات تواریخ عربی بسیار ناچیز و آشفته است . باید به همین ملاحظات کلّی درباب موضوع قانع باشیم .
اغلبیان قیروان ظاهراً مبدع این امر نبوده اند و از قرار معلوم ، وقتی در 184 به قدرت رسیده اند، نظامی را که بدان دست یافته بودند دنبال کرده اند.
گرچه فاطمیان در اداره و نامگذاری مالیاتها تغییر چندانی ندادند، ولی بنابر اشارات ابن حوقل (ص 97)، عواید بسیاری از مالیاتها را به دست آوردند که مبلغ سالانة آن به هفت تا هشت میلیون ] درست آن : هفتصدتاهشتصدهزار [ دینار می رسید. زیریان تنها توانستند نظامی را که پیشینیان سامان داده بودند حفظ کنند.
دربارة سازمان مالی مرابطون اطلاع چندانی نداریم ، تنها می دانیم که یوسف بن تاشفین ، نخستین حاکم آنها، خود را ناگزیر یافت که به مالیاتهای شرعی قانع باشد؛ کاری که جانشینان وی نکردند، بلکه در اسپانیا سازمانی را که بر آنها تحمیل شده بود پذیرفتند.
تنها اشارة مشخصّی که در باب موحدّون شده این است که عبدالمؤمن در 555 نوعی ثبت اراضی ایجاد کرد که تمام مغرب را شامل می شد و غرضش کمک به تعیین مالیات زمین (خراج ) بود ( روض القرطاس ، ص 126، 174).
مطالعات برونشویگ دربارة حفصیان ، کلیة جزئیات ممکن را ـ که چندان هم نیست ـ دربارة سازمان مالی مغرب شرقی از قرن هفتم تا نهم در بردارد. کسی که ادارة امور مالی را برعهده داشت «صاحب الاشغال » (این اصطلاح را ابن خلدون نیز در مقدمه به کار برده است ) و بعدها «مُنفِّذ» نامیده می شد. این سازمان چنان بود که در بعضی موارد احکام فقهی قرآن را ندیده می گرفت ، ولی موفق بود، چون خزانة حفصیان تقریباً همیشه پر بود.
دربارة بنی عبدالواد مطلب روشنی در دست نیست .
در مسالک ابن فضل الله عمری و در مسند ابن مرزوق نشانه های پراکنده و اندکی از سازمان مالی مرینیان می توان پیدا کرد که به دوران سلطنت ابوالحسن مرینی (نیمة قرن هشتم ) مربوط است .
متنی از افرانی (ص 38ـ40) اطلاعات جالبی در بارة مطالب مالی در آغاز دورة ] اشراف [ سعدیه و دربارة برقراری مالیات ارضی جدیدی موسوم به «نائبه » ارائه می دهد؛ و سرانجام این که ، اثر میشو ـ بلر تصویر کاملاً روشنی از نظام مالی سلسلة علویان در پایان قرن سیزدهم به دست می دهد.
شاید بتوان امیدوار بود که اسناد ترکی ، محفوظ در تونس و الجزایر، در برگیرندة موادی باشد که زمینة مطالعات دربارة سیاست مالی ترکی در مغرب را ـ حداقل از قرن دوازدهم ـ فراهم سازد.
منابع : ] ابن حوقل ، کتاب صورة الارض ، چاپ کرامرس ، لیدن 1967؛ ابن خلدون ، المقدمة تاریخ العلامة ابن خلدون ، تونس 1984 [ ؛ ابن عذاری ، کتاب البیان المغرب ، ج 3، چاپ لوی ـ پرووانسال ، پاریس 1930؛ ] ابن فضل الله عمری ، مسالک الابصار فی ممالک الامصار ، چاپ فؤاد سزگین ، فرانکفورت 1408/1988 [ ؛ محمد صغیربن محمد افرانی ، نزهة الحادی ، چاپ هوداس ، ] پاریس [ 1888؛ روض القرطاس ، چاپ تورنبرگ ؛
درآمدهای بیت المال . مهمترین آنها بدین شرح است : 1) فیْءِ * (که مهمترین مصادیق آن ، بنابر رأی مشهور، خراج * و جزیه * بوده است )؛ 2) انفال * ؛ 3) زکات * ؛ 4) خمس * ؛ 5) گمرکات (روایات دربارة جواز اخذ آن متفق نیستند و فقها نیز در میزان حق گمرکی مسلمان و ذمّی اتفاق نظر ندارند. هرچند یک چهارم حق گمرکی از مسلمانان و تمام آن از اهل ذمّه گرفته می شده است رجوع کنید به ابوداود، ج 2، ص 151؛ ابن اثیر، النهایة ، ج 3، ص 239؛ بیهقی ، ج 9، ص 210؛ ابویوسف قاضی ، ص 135؛ ابن آدم ، ص 162؛ ابوعبید، ص 636)؛ 6) مالیاتها و عوارض . در صدر اسلام گذشته از عناوین یاد شده که در آیات و روایات و یا سیرة صحابه وجود دارد، گرفتن هر وجهی از اموال مردم غیرمجاز شمرده می شد. لکن به علت نیاز حکومت در تأمین نیازمندیهای جامعه به مالیاتها و عوارض گوناگون ، فقیهان درآمدهای دیگری نیز برای بیت المال حکومت اسلامی درنظر گرفته اند، که برای آن دلایلی نیز برشمرده اند ( رجوع کنید به منتظری ، ج 4، ص 287، 290، 294؛ امام خمینی ، ج 20، ص 165)؛ 7) درآمد اماکن عمومی . یکی از شیوه های درآمد دولت بنای اماکن عمومی همچون بازارها و کاروانسراها و میهمانخانه ها بوده که درآمد آنها به بیت المال منتقل می شده است ، از جمله ابوجعفر منصور عبّاسی بعداز اینکه بازارها را به دلایل امنیتی از شهر بغداد خارج کرد و در محلة کرخ بنا نهاد، براساس مساحت بازار از استفاده کنندگان از آن اجاره می گرفت (بلاذری ، ص 415؛ طبری ، ج 7، ص 653)؛ مهدی عباسی نیز چنین می کرد (یعقوبی ، تاریخ ، ج 2، ص 339). یعقوبی درآمد بیت المال را از این جهت ، در بغداد دوازده میلیون درهم و در سامرا ده میلیون درهم و از ناحیة اجارة آسیابهای بغداد صدمیلیون درهم در سال برآورد کرده است ( البلدان ، ص 15، 25، 33).
مصارف بیت المال . برخی درآمدهای بیت المال مصارف خاصّ خود را دارند، از جمله زکات و خمس ، و برخی دیگر مال عمومی مسلمانان اند و مصرف خاصّی برای آنها تعیین نشده و به حسب مصالح عمومی مصرف می شوند، همچون فی ء. ازینرو فقیهان اهل سنّت بیت المال را از جهت مصرف چهار نوع درنظر گرفته اند: بیت زکات ، بیت خمس ، بیت اموال پیدا شده (مجهول المالک ) و بیت فی ء.
اموال مجهول المالک را تنها فقیهان حنفی مختص فقرا و گم شدگان بی سرپرست ، و سایر فقیهان مختصّ مصالح عمومی و همانند فی ء دانسته اند.
اختیار صرف اموال فی ء و تشخیص مصالح لازم برعهدة امام مسلمین بوده و غالب مواردی که فقیهان مخارجی را برعهدة بیت المال گذاشته اند، مرادشان همین اموال فی ء بوده است . مهمترین مصالحی که اموال فی ء در آنها خرج می شود اینهاست : 1) عطاء و رزق (حقوق مسلمانان و رزمندگان و...)؛ 2) تهیة اسلحه و تجهیزات لازم برای دفاع و جهاد؛ 3) حقوق کسانی که خود را در اختیار مصالح مسلمین قرار داده اند، مانند قضات و معلمان . این از مواردی است که بیت المال در برابر آن مدیون محسوب می شود، (ماوردی ، ص 355؛ ابن فراء، ص 252ـ253)؛ 4) ادارة فقرای مسلمین ، گم شدگان ، زندانیان ، ناتوانان ، از کارافتادگان و افراد بی سرپرست (ابن عابدین ، ج 5، ص 413)؛ 5) تأمین مخارج نیازمندان اهل ذّمه در حدّ ضرورت ، هرچند رسماً حقی در بیت المال ندارند؛ 6) آزادسازی اسیران مسلمان (ابویوسف قاضی ، ص 144، 196؛ ابوعبید، ص 57)؛ 7) مصالح عمومی کشور اسلامی ، همچون ساخت یا توسعه و تعمیر مساجد، مدارس ، و راهها (قلیوبی ، ج 3، ص 95)؛ 8) جبران خسارتی که کارگزاران دولت به اشتباه مرتکب شده اند؛ 9) مواردی که شرع تعیین کرده ، ولی شخص خاصی مکلّف به ادای آن نیست ، همچون دیة کسی که در ازدحام کشته شود و یا قاتلش شناخته نشود؛ 10) مخارج اعیاد دینی و سفیرانی که به کشورهای دیگر فرستاده می شوند. البته ضابطة کلی در مصرف فی ء همان مصالح عمومی است و اختصاصی به مواردی که از قول فقها ذکر شد، ندارد.
اموال زاید بر نیاز بیت المال . فقیهان اهل سنّت دربارة اموالی که در بیت المال زاید بر نیاز مصارف مختلف است ، آرایی مطرح کرده اند:
1) اموال زاید بر نیاز نگهداری نمی شود و مالی در بیت المال نباید باقی بماند. لذا اموال زاید بین مسلمانانی که از بیت المال حق دارند تقسیم می شود. این رأی را شافعی اختیار کرده است .
2) این اموال در بیت المال نگهداری می شود تا هنگام بروز حوادث مصرف شود. این رأی را ابوحنیفه اختیار کرده است .
3) اختیار این اموال با امام است و او، در صورت صلاحدید، می تواند آنها را برای حوادث آینده نگهداری کند (ماوردی ، ص 356؛ ابن فراء، ص 253؛ آبی ازهری ، ج 1، ص 260).
برخی فقیهان اهل سنّت دربارة وظیفة بیت المال ، در صورتِ ناتوانی آن در تأمین حقوق و مصارف ، بحث کرده اند. این وظیفه بر حسب مصارف و مستحقان بیت المال متفاوت است ؛ زیرا حقوق موجود در بیت المال دوگونه است : الف ) حقوقی که بیت المال تنها وظیفة نگهداری آن را برعهده دارد، مانند خمس و زکات . چنین حقوق و اموالی در مصارف خود خرج می شود و در صورت نبودن این اموال بیت المال وظیفه ای در تأمین مصارف آنها ندارد. ب ) اموالی که ملک بیت المال است و عمومی محسوب می شود، همچون فی ء و انفال . مصارف این نوع اموال خود به دوشکل است : یکی آنکه حقوق بگیران بیت المال در برابر کار یا اموالی که در اختیار جامعه قرار داده اند اجرتشان را طلب کنند یا خرید سلاح و تجهیزات و مایحتاج عمومی که لازم شود. بیت المال وظیفه تأمین اینگونه حقوق را برعهده دارد و حتی اگر اعتبار مالی کافی نداشته باشد، این حقوق همچون دَیْن برعهدة بیت المال باقی می ماند. دیگر آنکه تأمین حقوقی ، برای مصلحتی ، بر بیت المال لازم شود و در برابر آن بدلی وجود نداشته باشد، همچون مرمت راه یا ساختن راهی که نزدیکتر از راه موجود است . در این موارد، بیت المال در صورت وجود مال مناسب ، این مخارج را برعهده می گیرد و الاّ وظیفة تأمین آن را نخواهد داشت (ماوردی ، ص 355ـ356؛ ابن فراء، ص 252).
وظایف اقتصادی بیت المال . بیت المال ، گذشته از حفظ و محاسبة اموال عمومی ، به عنوان خزانه و مالیة دولت اسلامی ، وظایف دیگری نیز برعهده داشته است :
1) بیت المال همچون بانک مرکزی دولت عمل می کرده و محاسبه و تأمین بودجة مصارف مختلف ، هزینه های ولایات و تأمین نیازهای مالی دولت و انتقال اموال با عملیاتی شبیه عملیّات بانکی امروزی ، از کارهای معمول بیت المال بوده است .
2) وام دادن به کشاورزان و تاجران . از صدر اسلام ، بیت المال این خدمت را بر عهده داشت . در عصر خلیفه دوم ، زنی چهارهزار درهم برای تجارت از بیت المال وام گرفت (طبری ، ج 4، ص 221). عبیدالله بن عمر نیز از بیت المال بصره در زمان ولایت ابوموسی عشری وام گرفت (احمدعلی ، ص 255). پس از این عصر، کشاورزان زیان دیده از آفات مختلف نیز از این وام استفاده می کردند (یاقوت حموی ، ج 3، ص 274).
3) معاملات مالی . در عصر عباسیان بر بیت المال مصارف زیادی وارد شد و این موجب ضعف قدرت مالی ایشان گردید. در قرن چهارم ، برای رفع این مشکل ، وزیران به دست «جهبذ»ها معاملات مالی بسیاری انجام دادند تا بر رونق مالی دولتشان بیفزایند (تنوخی ، ج 1، ص 95؛ غنیمه ، ص 246). این معاملات با سفته و حواله یا چک ، که غالباً صاحبان بیت المال یا امیران به پشتوانة بیت المال صادر می کردند، انجام می گرفت .
معامله با سفته در زمان ولایت ابن زبیر و ابن عباس انجام می شد (شمس الائمه سرخسی ، ج 14، ص 37) ولی در قرن چهارم و بعد، با توسعة تجارت ، اینگونه معامله رواج بیشتری یافت (زبیدی ، ص 223). این سفته ها را «جهبذ» نقد و به پول تبدیل می کرد.
چک نیز که نوعی حواله بود، از عصر خلیفة دوّم متعارف شد؛ وی دستور داد کاغذهایی برای مردم تهیه کنند که پای آنها مهر شده بود و اعتبار مالی داشت (یعقوبی ، تاریخ ، ج 2، ص 154). پس از وی نیز استفاده از چک متعارف بوده است .
4) نظارت بر ضرب سکّه . قبل از ظهور اسلام ، در عالم عرب سکه ای ساخته نمی شد و سکه های رومی و ایرانی ابزار داد و ستد اعراب بود. اما با روی کارآمدن عبدالملک بن مروان و احساس نیاز به سکّه در معاملات ، در سال 74 اوّلین سکه در عصر اسلامی زده شد؛ هر چند گزارشهایی وجود دارد حاکی از این که اندکی پیشتر از این تاریخ نیز سکه ضرب شده بود. (ماوردی ، ص 274؛ ابن فراء، ص 180ـ181). متصدیان دارالضربها گاه در عیار یا مقدار طلا و نقره ای که در این سکّه ها به کار می بردند تخلّف می کردند و آنها را با فلزات دیگری می آمیختند. لذا خلفا نظارت بر ضرب سکه را در برهه های زمانی مختلف بشدت پی می گرفتند (بلاذری ، ص 657ـ658). وظیفه نظارت بر امر ضرب سکّه و زواید طلا و نقره حاصل از ضرب سکّه برعهدة بیت المال بود.
اختیارات متولیان بیت المال . متولیان بیت المال خود را در برابر بیت المال همچون ولیّ یتیم می شمردند. براین اساس ، فقیهان اهل سنّت رعایت «غِبْطة » بیت المال را بر متولی بیت المال لازم دانسته اند. مثالهایی از انواع تصرفات در تعبیرات این فقیهان چنین است : الف ) فروش اموال بیت المال در صورتی که مصلحت و ضرورت اقتضا کند؛ ب ) اجاره دادن زمینهای بیت المال (ابن عابدین ، ج 3، ص 255، 258، 397)؛ ج ) عقد مساقات بر باغهای بیت المال (قلیوبی ، ج 3، ص 61)؛ د) وام دادن اموال بیت المال (ابن اثیر، الکامل ، ج 3، ص 31).
منازعات در اموال بیت المال . در صورتی که مسئلة بدهکاری یا بستانکاری بیت المال ادعا می شده ، رسیدگی به این امور برعهدة قاضی بوده است ؛ لذا قضات نوعی اشراف حقوقی بر بیت المال داشته اند. در این گونه منازعات نیز قواعد عمومی باب قضاوت جاری می شده است .
تصرّف غیرقانونی در اموال بیت المال . فقیهان اهل سنّت دربارة تصرفات غیرقانونی در بیت المال ، دو حالت مطرح کرده اند: حالت اول آنکه شخص در حقّی که مستحق آن است ، بدون اجازة متولی تصرّف کند. در صورتی که سلطان یا متولی بیت المال از ادای حقّ مستحقان امتناع کند و از ایشان کسی بر حق خویش تسلّط یابد، فقیهان اهل سنّت چهار قول اختیار کرده اند: 1) مستحق می تواند به همان مقدار که امام از بیت المال به او می بخشید تصرّف کند؛ 2) وی حق دارد که هر روز به مقدار مخارج آن روز خود بردارد؛ 3) وی می تواند به مقداری که یک سال او را کفایت کند بردارد؛ 4) حق تصرّف در چیزی را ندارد تا آنکه به او اجازه داده شود.
حالت دوم آن است که شخص در غیر حقّ خود در اموال بیت المال تصرّف کند. در این صورت ، نسبت به اموال تصرف شده ضامن شمرده می شود. در بین فقیهان اهل سنّت ، دربارة حدّ زدن بر سارق بیت المال دو رأی وجود دارد. یکی آنکه سارق بیت المال حدّ نمی خورد؛ این رأی را حنفیان و شافعیان و حنبلیان بدان جهت که هر مسلمانی از بیت المال حقّی دارد، اختیار کرده اند. دیگر آنکه دست سارق بیت المال مانند سایر موارد سرقت قطع می شود، زیرا اطلاق حکم حدّ سرقت شامل این مورد هم می شود؛ این رأی را مالکیان اختیار کرده اند (جزیری ، ج 5، ص 185).
بیت المال خاصه . بیت المال خصوصی خلیفه را بیت المال خاصه می گفتند که یک مؤسسة مستقل از بیت المال عمومی محسوب می شد و درآمدها و مصارف مخصوص به خود داشت . با این حال ، به عنوان خزانة احتیاطی دولت نیز شناخته می شد. ایجاد این نوع بیت المال به عصر معاویة بن ابی سفیان باز می گردد. وی «صَو'افی » (اموال خالصة حاکم مسلمین ) را از بیت المال جدا کرد و آنها را ملک خویش قرار داد و پس از فوت ، پنجاه میلیون درهم از درآمد زمینهایش باقی گذاشت (یعقوبی ، تاریخ ، ج 2، ص 218، 234؛ مقدسی ، ج 6، ص 6). عنوان بیت المال خاصه در عصر عباسی استعمال می شد (طبری ، ج 8، ص 221). سازمان اداری بیت المال خاصه از بیت المال عمومی کاملاً جدا بود و معتمدان شخص خلیفه این وظیفه را عهده دار می شدند. حسابهای این دو بیت المال از یکدیگر جدا بود، اما از آنجا که سرپرستی هر دو بیت المال با خلیفه بود و او در برابر کسی مسئولیت نداشت گاهی حسابهایشان تداخل می کرد.
در اوضاع خاص سیاسی و اجتماعی و اقتصادی ، بیت المال خاصه همچون پشتیبان برای بیت المال عمومی عمل می کرد، گاه در آن ادغام می شد و گاه اموالی به بیت المال عمومی قرض می داد.
درآمدها . 1) میراث خلفا. ثروتهای خلفا، پس از دوران امیرالمؤمنین علی علیه السلام ، مبالغ زیادی تشکیل می داد. معاویه و سایر خلفای بنی امیّه میلیونها درهم به جای گذاشتند (مقدسی ، همانجا) و عباسیان نیز چنین کردند. قاضی رشیدبن زبیر گزارشی از این ثروتهای عظیم ارائه کرده است (رشیدبن زبیر، ص 213ـ218). جانشین هر خلیفه میراث خلیفة قبل از خود را ـ جز مقدار کمی که به وارثان دیگر می رسید ـ برای خود برمی داشت و در آن تصرّف می کرد.
2) زمینهای سلطانی (خالصه * یا خالصجات ). زمینهایی که معاویه برای خود برگزیده بود و جانشینان معاویه نیز بر آنها افزوده بودند به عنوان بیت المال خاصه اداره می شد. این زمینها، که خلفای عباسی پس از بنی امیّه تصرفشان کردند، به نامهای مختلفی خوانده می شد. این زمینها و عایدات آنها از درآمدهای بزرگ بیت المال خاصه محسوب می شد. در عصر معتضد و مکتفی درآمد این زمینها را در حدود 65 میلیون دینار برآورد کرده اند (مسکویه ، ج 1، ص 240). ارقام بزرگی از درآمدهای این زمینها را در گزارشهای زندگی و حکومت سایر خلفا نیز می توان یافت (زیدان ، ج 2، ص 115ـ116). ادارة این زمینها برعهدة دیوانهای خاصی بود که به همین منظور تأسیس شده بود.
3) مصادرات . مصادرة اموال کسانی که تخلّف مالی کرده بودند از جمله درآمدهای بیت المال خاصه محسوب می شد. در عصر خلیفة دوم ، این نوع مصادرات از اموال کارگزاران حکومت انجام می شد (سیوطی ، ص 141) لکن این اموال به بیت المال عمومی بازمی گشت ؛ اما با تأسیس بیت المال خاصه این اموال به آنجا منتقل می شد. طبق معمول ، این مصادرات به سبب نارضایی خلیفه از شخص انجام می گرفت و درآمد بالایی برای بیت المال فراهم می کرد (مسکویه ، ج 1، ص 153، 239ـ240). این اموال در دیوانی خاص به نام «دیوان مصادَرین » ثبت می شد (همان ، ج 1، ص 154) و سپس به بیت المال خاصه انتقال می یافت .
4) هدایا. هدایای اختصاصی خلفا، که غالباً فرمانداران و حاکمان ولایات برای خلیفه می فرستادند، یکی دیگر از درآمدهای بیت المال خصوصی خلیفه بود. قاضی رشیدبن زبیر گزارشی از هدایای گرانبهای فرمانداران عصرعباسی به خلیفه ارائه کرده است (رشیدبن زبیر، ص 36ـ39).
مصارف بیت المال خاصه . اموال این بیت المال با نظر مستقیم خلیفه در مخارج وی و خاندان و میهمانانش مصرف می شد. نمونه ای از این مخارج که در تاریخ ثبت گردیده عبارت است از: هزینة مراسم ، مثلاً در ازدواج هارون الرشید با زُبیدة پنجاه میلیون دینار از بیت المال خاصه مصرف شد (همان ، ص 92؛ شابشتی ، ص 157)؛ اعطای صله به خوانندگان و نوازندگان درباری ، از جمله پنجاه هزار دینار در زمان هادی عباسی به خوانندة وی اسحاق موصلی داده شد (طبری ، ج 8، ص 220)؛ هدایا به ندیمه ها و خدمتگزاران و کاتبان (ابن اثیر، الکامل ، ج 6، ص 105ـ106) و دیگر کسانی که خوش خدمتی به خلفا کرده بودند. از دیگر مخارج بیت المال ، اموالی بود که هر خلیفه پس از رسیدن به خلافت بین نظامیان تقسیم می کرد تا نسبت به خلیفة جدید تمایل پیدا کنند، مثلاً پس از شکست ابن معتز در 296، مقتدر هفتصدهزار دینار بین ایشان تقسیم کرد (صابی ، ص 71).

حدیث زیبا در مورد ازدواج

1) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

وقتی كسی كه به خواستگاری می آید و اخلاق و دین اش مایه رضایت است به او زن دهید كه اگر چنین نكنید ، فتنه و فساد زمین را پر خواهد كرد

(نهج الفصاحه ، ح247)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

2 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

بهترین ازدواجها ها آن است كه آسان تر انجام گیرد .

(نهج الفصاحه ، ح248)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

3 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

در اسلام هیچ بنایی ساخته نشد ، كه نزد خدای عز وجل محبوبتر و ارجمند تر از ازدواج باشد .

(بحار الانوار . ج103 0ص222)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

4 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

ازدواج سنت من است پس هر كه از سنت من روی بر گرداند از من نیست .

(بحار الانوار . ج103 0ص220)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

5 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

هر كه دوست دارد كه پاك و پاكیزه خدا را دیدار كند ، با همراه داشتن همسری به دیدارش رود0

(بحار الانوار . ج103 0ص220)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

6 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

هر جوانی كه در دوره جوانی خود ازدواج كند ، شیطانش فریاد بر آورد كه : وای بر او دین خود را از گزند من حفظ كرد .

(كنز العمال . ح44441)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

7 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

هر كه ازدواج كند نصف عبادت به او داده شده است .

(بحار الانوار . ج103 0ص220)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

8 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

دو ركعت نمازی كه ازدواج كرده می خواند ، برتر از هفتاد ركعت نمازی است كه فرد عزب می خواند .

(بحار الانوار . ج103 0ص219)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

9 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

زن بگیرید ؛ زیرا كه ازدواج كردن روزی شما را بیشتر می كند .

(بحار الانوار . ج103 0ص217)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

10 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

مردان عزب خود را زن دهید ؛ زیرا با این كار خداوند اخلاق آنان را نیكو می گرداند و روزیهایشان را زیاد می كند و بر جوانمردی های آنان می افزاید .

(بحار الانوار . ج103 0ص222)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

11 ) امام صادق (علیه السلام) :

هر كه از ترس تهیدستی ازدواج نكند ، به خدای متعال گمان بد برده است . خدای متعال می فرماید : « اگر تهیدست باشد خداوند از فضل خود توانگرشان می سازد » .

(نور الثقلین . ج3 . ص597)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

12 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

از مردی به نام عكاف پرسید : آیا همسری داری ؟ عرض كرد : خیر . پرسید : آیا كنیزی داری ؟ عرض كرد : خیر . پرسید : آیا توان مالی داری ؟ عرض كرد : آری . حضرت فرمود : ازدواج كن مگر نه از گناه كاران هستی .

(بحار الانوار . ج103 0ص219)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

13 ) امام صادق (علیه السلام) :

هر كه مجردی را زن دهد ، از جمله كسانی است كه خداوند در روز قیامت به او نظر می افكند .

(اصول كافی . ج5 . ص331)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

14 ) امام علی (علیه السلام) :

بهترین وساطتها این است كه میان دو نفر در امر ازدواج وساطت شود . تا سر وسامان بگیرند .

(بحار الانوار . ج103 0ص222)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

15 ) امام باقر (علیه السلام) :

مردی خدمت رسول خدا (صل الله علیه و آله) آمد و در امر ازدواج كسب تكلیف و اجازه كرد ، حضرت فرمود : آری ازدواج كن و بر تو باد به زنان متدین ، خدا خیرت دهد .

(وسائل الشیعه . ج14 . ص21)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

16 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

نباید حسن صورت زن را بر حسن دین داری او برگزید .

(كنز العمال . ح44590)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

17 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

با زن به خاطر ۴ چیز ازدواج می شود : مال و ثروتش ، زیبایی اش ، دینداری اش و اصل و نسب خانواده اش ؛ و تو با زنان متدین ازدواج كن

(كنز العمال . ح44602)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

18 ) امام حسن (علیه السلام) :

به مردی كه با ایشان در باره ازدواج دختر خود مشورت كرد ، فرمود : او را به مردی با تقوا شوهر ده ؛ زیرا اگر دختر تو را دوست داشته باشد گرامیش می دارد و اگر دوستش نداشته باشد به وی ستم نمی كند .

(مكارم الاخلاق . ج1 . ص446)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

19 ) امام صادق (علیه السلام) :

شومی و ناخجستگی زن ، زیاد بودن كابین او و نافرمانی از شوهرش می باشد .

(معانی الاخبار . ص152)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

20 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

بهترین مهریه سبكترین آن است .

(كنز العمال . ح44707)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

21 ) امام كاظم (علیه السلام) :

جهاد زن خوب شوهر داری كردن است .

(اصول كافی . ج5 . ص507)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

22 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

هر گاه مرد به زن خود آبی بنوشاند ، پاداش برد .

(كنز العمال . ح44435)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

23 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

به زن خود خدمت نكند ، مگر صدیق یا شهید یا مردی كه خداوند خیر دنیا و آخرت او را بخواهد .

(بحار الانوار . ج104 0ص132)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

24 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

هر زنی كه شوهرش را هفت روز خدمت كند ، خداوند هفت در دوزخ را به رزی او ببندد و هشت در بهشت را به رویش بگشاید ، تا از هر در كه بخواهد وارد شود و هیچ زنی نیست كه جرعه ای آب به شوهرش بنوشاند مگر آنكه این عمل او برایش بهتر از یكسال عبادت باشد كه روزهایش را روزه و شب هایش را به عبادت سپری كند .

(إرشاد القلوب . ص175)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

25 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

بدانید كه خداوند عز و جل و رسولش بیزارند از كسی كه به زنش ستم می كند تا آنكه زن طلاق خلع بگیرد .

(ثواب العمال . ص 339 )

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

26 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

مراسم ازدواج را آشكار برگزار كنید و خواستگاری را پنهان .

(كنز العمال . ح44532)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

27 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

هر كه به اعتماد خدا و به امید ثواب ازدواج كند بر خدا لازم است كه او را یاری كند .

(نهج الفصاحه ، ح278)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

28 ) امام رضا (علیه السلام) :

با كسی كه اخلاقش بد است وصلت نكنید .

(وسائل الشیعه . ج5 . ص10)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

29 ) امام باقر (علیه السلام) :

با كسی كه از اخلاق و دینش رضایت دارید ازدواج كنید ، خودداری شما از وصلت با او باعث فتنه و فساد بزرگ در جامعه می شود .

(اصول كافی . ج5 . ص347)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

30 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

از خوشبختی و سعادت مرد این است كه زن با فضیلت و شایسته ای نصیبش گردد .

(اصول كافی . ج5 . ص327)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

31 ) امام صادق (علیه السلام) :

هر زنی كه به شوهر خود بگوید كه از تو خیری ندیده ام عمل چنین زنی هیچ گشته و باطل می شود .

(وسائل الشیعه . ج14 . ص115)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

32 ) امام باقر (علیه السلام) :

چرا مومن زن نگیرد ، كه شاید خدا به او فرزندی دهد كه زمین را به «لااله الاالله»سنگین سازد .

(مكارم الاخلاق . ص573)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

33 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

هر كه قدرت بر ازدواج داشته باشد و ازدواج نكند از من نیست .

(مكارم الاخلاق . ص؟)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

34 ) امام رضا (علیه السلام) :

اگر در باره ازدواج و دامادی آیتی محكم و سنتی پیروی شده (از رسول خدا(صل الله علیه و آله)) هم نبود ، باز موضوع نیكی به خویشاوندان و مانوس شدن با بیگانه كه خداوند در این امر قرار داده است ؛ انگیزه ای بود كه خردمند صاحبدل به ازدواج رغبت كند و عاقل درست اندیش به آن بشتابد .

(مكارم الاخلاق . ص449)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

35 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

بهترین ازدواج ها آن است كه آسان تر انجام بگیرد .

(نهج الفصاحه ، ح248)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

35 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

سه چیز است كه در آن شوخی نیست : طلاق ، نكاح و آزاد كردن بنده .

(نهج الفصاحه ، ح258)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

36 ) امام صادق (علیه السلام) :

افراد با ایمانی كه ازدواج می كنند با این عمل نصف دین خود را از خطر مصون می دارند .

(اصول كافی . ج5 . ص329)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

37 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

بهترین امت من در درجه اول كسانی هستند كه ازدواج كرده اند و مردان و زنان بدون همسر در مرتبه آخر قرار دارند .

(مسترك الوسائل . ج2 . ص531)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

38 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

آن كس كه دختر خود را به ازدواج مرد فاسقی در آورد با این عمل از او قطع رحم نموده است .

(محجت البیضاء . ج3 .ص94)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

39 ) امام صادق (علیه السلام) :

از دعا های رسول خدا (صل الله علیه و آله) این بود كه خدایا به تو پناه می برم از زنی كه مرا پیر می كند قبل از آنكه زمان پیری ام فرا رسد .

(اصول كافی . ج5 . ص326)

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

40 ) پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله) :

ای جوان زود ازدواج كن و از زنا بپر هیز زیرا كه زنا ریشه های ایمان را از دلت می برد .

(مكارم الاخلاق . ص96)

                        نوشته : ابراهیم پرورش 

به روایت لینک:

طاهرنیوز :[بازدید]
ادامه لینکها ...

اس ام اس عید قربان ۹۲

عید آمدو خنده به لبان شد / در ساز دلم شاد و روان شد از تشنگی وسوز نخوردن / گوهر به کلامم رمضان شد عید سعید فطر مبارک عید سعید فطر مبارک باد, پیام عید فطر۹۲ ::

:: خدایا سی شب به تو التماس کردم / این لحظه جواب طالب ام من خواهی بنواز و خواه رد کن / احسان و عتاب طالب ام من . . . عید سعید فطر مبارک عید سعید فطر مبارک باد, پیام عید فطر۹۲

::

::

عید صیام آمد و ماه صیام رفت / لطف تمام آمد و فیض تمام رفت شد عید فطر و لطف خدا باز تازه شد / گرد غم گناه ز جان عوام رفت! عید سعید فطر مبارک عید سعید فطر مبارک باد, پیام عید فطر۹۲

::

::

بر ملک دلم روی تو خورشید شود / بر جان و دلم عشق تو امید شود می نوش یکی جام سلامت ای دوست / خوش باشی و هرروز توچون عید شود . . . عید سعید فطر مبارک باد, پیام عید فطر۹۲

::

::

هزاران آفرین بر جانت ای ماه / روان عاشقان قربانت ای ماه مبارک باد ماه عشق بازان / که بنشینند در ایوانت ای ماه مبارک باد عید روزه داران / نکویان جهان مهمانت ای ماه . . . عید سعید فطر مبارک باد, پیام عید فطر۹۲

::

::

عید آمد و عید آمد با نقل و نبیدآمد / رمضان مبارک رفت این فطر سعید آمد دنیا شده یکسر گل هرگوشه پرازبلبل / هر خاک شده بستان چون نور امیدآمد . . . عید سعید فطر مبارک باد, پیام عید فطر۹۲

::

::

خوش بر کسی که سفره نشین خدا بود از هرچه غیر خواسته ی او گر ، جدا بود درب کلاس درس خدا چون گشوده شد خوش بر مطلبی که قبول انتها بود عید شما مبارک عید سعید فطر مبارک باد, پیام عید فطر۹۲

::

::

برگ تحویل می کند رمضان / بار تودیع بر دل اخوان یار نادیده سیر، زود برفت/ دیر ننشست نازنین مهمان ماه فرخنده روی برپیچید / و علیک السلام یا رمضان عید رمضان بر شما مبارک عید سعید فطر مبارک باد, پیام عید فطر۹۲

::

::

همیشه آرزو داشتم جگرتو بخورم و الان خیلی خوشحالم. چون فردا دیگه به آرزوم میرسم. ::

:: این روزا خیلی مواظب خودت باش , جونت در خطره, ممکنه سرت رو ببرن، این اس ام اس رو برای گوسفندای دیگه هم بفرست , پیشاپیش عید قربان مبارک ::

:: چند روز دیگه بیشتر زنده نیستی، از فرصتی که داری لذت ببر گوسفند عزیز، پیشاپیش فرا رسیدن عید قربان رو بهت تسلیت می گم ::

:: این دو سه روز رو رژیم بگیر تا لاغر شی که انتخابت نکنن! اینو به بقیه گله هم بگو. عید قربان پیشاپیش مبارک ::

:: عید قربان نزدیکه، این جماعت براشون گاو و گوسفند فرقی نمی کنه… نگرانتم! ::

:: عید قربان نزدیک است تا می تونی علف بخور قیمتت بره بالا ::

:: عید قربون پارسال که در رفتی امسال چیکار می خوای بکنی؟ ::

:: اگر زنده ای sms بده (طرح آمار گیری از بازماندگان عید قربان) ::

:: عید سعید قربان لغو شد ! ( ستاد روحیه دهی به گوسفندان ) ::

:: بهت تبریک میگم ، کاری که تو کردی واقعا شاهکار بود .خیلی حرفه ای هستی، هیچکی فکرشو نمیکرد بتونی دیروز از زیر تیغ فرار کنی تو باعث افتخار بقیه گوسفندایی! ::

:: عید قربان ، پر شکوهترین ایثار و زیباترین جلوه ی تعبد در برابر خالق یکتا بر شما مبارک ::

:: نام نویسی جهت اعزام فوری به حج تمتع امسال شروع شده است جهت اقدام به دفتر تهیه و توزیع چهار پایان جهت ذبح در عید قربان اقدام فرمائید !!! ::

:: یک شاخه گل سپید تقدیم تو باد .. رقصیدن برگ بید تقدیم تو باد .. تنها دل تنگیست سرمایه ی من .. آن هم شب پاک عید تقدیم تو باد .. عید مبارک ::

::

به حکم مرجع اعلم که عشق نامش هست لب تو فطریه اش بوسه های کشدار است ! عید سعید فطر مبارک باد, پیام عید فطر۹۲

::

::

تا که چشمم باز شد دیدم که یارم رفته است / ماه مهمانی تمام و مه‌نگارم رفته است با گل این بوستان تازه انسی داشتم / گرم گل بودم که دیدم گلعذارم رفته است عید شما مبارک عید سعید فطر مبارک باد, پیام عید فطر۹۲

::

::

نغمه ریزید غیاب مه نو آخر شد باده خرم عید است که در ساغر شد روز عید است ، سوی میکده آیید به شکر که ببخشند هر آنکس که در این دفتر شد . . . عید سعید فطر بر شما مبارک عید سعید فطر مبارک باد, پیام عید فطر۹۲

::

::

خدایا این همه روزه بگیریم, گشنگی بکشیم, آخرشم پول بدیم تا قبول شه !؟ آخه این چه مهمونی بود !؟ عید فطر مبارک ! عید سعید فطر مبارک باد, پیام عید فطر۹۲

::

::

قـربان هـلالت بـروم ای مـه شـوال آورده ام از فـرط خوشـی در دو سـه تـا بـــال ســی روز به امید وصالت سپری شد خـم شد کمرم در رمضان همچو یکی دال انســان از ایـــن روی بُـــود شـاد در این روز چون باز شکم در جلــو واوسـت به دنبال . . . عید سعید فطر مبارک باد, پیام عید فطر۹۲

::

۹ توصیه بهداشتی برای فصل تابستان

۶۰۰۷۲

سه شنبه ، ۱۷ ارديبهشت ۱۳۹۲ ، ۱۳:۵۲

فرارسیدن فصل تابستان و گرما ممکن است با شیوع مشکلات پزشکی بسیاری نظیر انواعی از ناراحتی‌های پوست و مو، گرمازدگی و یا آفتاب‌سوختگی همراه شود.

متخصصان سلامت و بهداشت عمومی همواره تاکید دارند که با توجه به ناراحتی‌های شایع در این فصل، تغییر در رژیم غذایی و رعایت برخی از نکات بهداشتی برای حفظ سلامت بدن ضروری است. در مقاله جدیدی که در سایت تخصصی «هلت می آپ» منتشر شده، این متخصصان به معرفی مفیدترین نکات و مهمترین توصیه‌های بهداشتی مخصوص این فصل پرداخته‌اند که به شرح زیر است: ۱- گرمازدگی یکی از مشکلات شایع در فصل تابستان است. در این حالت بدن حرارت زیادی از محیط جذب می‌کند و قادر به دفع این گرمای اضافی نیست. گرمازدگی، یک وضعیت خطرناک جسمی است که باید فورا برطرف شود. برای این منظور مهمترین اقدام، پایین آوردن سریع دمای بدن است. برای خنک کردن بدن می‌توانید روی پوست، بسته‌های یخ قرار دهید یا دوش آب سرد بگیرید. همچنین پوشیدن لباس‌های آزاد و رنگ روشن،‌ نوشیدن آب زیاد و خودداری از جنب و جوش و تحرک خیلی زیاد در این فصل برای پیشگیری از گرمازدگی توصیه می‌شود. ۲- یکی‌دیگر از مشکلات جدی شایع در این فصل، بروز دردها و اسپاسم‌های عضلانی است که عمدتا در ناحیه شکم، بازوها و پاها رخ می‌دهد. اسپاسم‌ها معمولا همراه با فعالیت بدنی شدید، بروز می‌کنند. استراحت کردن در جای خنک، نوشیدن آب میوه تازه و نوشیدنی‌های حاوی املاح معدنی مانند شربت آبلیمو از بروز اسپاسم جلوگیری می‌کند. زمانی که دچار این حالت می‌شوید همچنین باید از ادامه فعالیت بدنی سنگین پرهیز کنید چون منجر به گرمازدگی شدید می‌شود. ۳- کم‌آبی شدید و از دست رفتن آب بدن نیز یکی دیگر از مشکلات شایع در فصل تابستان است. در این وضعیت دهان، چشم‌ها و پوست بدن خشک شده، تعریق متوقف می‌شود و مشکلاتی چون اسپاسم‌های عضلانی، حالت تهوع و سرگیجه بروز می‌کند. برای پیشگیری از این حالت که ادامه آن، خطر جدی به همراه دارد باید آب زیاد بنوشید تا آب از دست رفته بدن تامین شود. همچنین لباس روشن به تن کنید و از مصرف نوشیدنی‌های حاوی الکترولیت‌ها و املاح معدنی غافل نشوید. ۴- یکی‌دیگر از اختلالات شایع فصل گرما بروز نوعی اختلال پوستی موسوم به آکنه روزاسه است. در این حالت، پوست در تماس با نور مستقیم خورشید و گرمای شدید هوا به تدریج قرمز و ملتهب می‌شود. علت قرمزی پوست، گشاد شدن عروق زیرپوستی بر اثر تماس با گرمای زیاد است. برای پیشگیری از این مشکل از تماس طولانی مدت با نور خورشید پرهیز کنید و همیشه از ضدآفتاب مرغوب با SPF 30 استفاده نمایید. ۵- آفتاب‌سوختگی نیز یکی از ناراحتی‌های شایع پوستی در فصل تابستان است. تشعشعات فرابنفش خورشیدی موجب آسیب‌دیدگی و به اصطلاح سوختگی پوست می‌شود و علت آن قرار گرفتن طولانی مدت در برابر تابش مستقیم خورشید است. از علائم مهم آفتاب‌سوختگی، تغییر رنگ و تیره شدن پوست است. برای پیشگیری از آفتاب‌سوختگی توصیه می‌شود که در روزهای خیلی گرم و آفتابی بویژه از ساعت ۱۰ صبح تا چهار بعدازظهر که اوج تابش خورشید است در فضای سرپوشیده بمانید. همچنین برای درمان آفتاب‌سوختگی می‌توانید آب شش عدد خیار پوست کنده را با دو فنجان پودر شیر و دو قاشق سوپ‌خوری گل خشک شده گیاه «اسطوخودوس» مخلوط کرده و این ترکیب را به صورت یک خمیر شفابخش مستقیما روی نواحی از پوست که دچار سوختگی شده بمالید. همچنین ترکیب این خمیر طبیعی با مقداری آب ولرم می‌تواند به تسکین و نرمی پوست کمک کند. ۶- تعریق و افزایش رطوبت پاها در داخل کفش که در این فصل بیشتر می‌شود نیز می‌تواند موجب بروز عفونت‌های پوستی در پاها شود. اگر به این عارضه مبتلا شدید، می‌توانید از پودرها و کرم‌های آنتی باکتریال موجود در بازار برای درمان استفاده نمایید. اگر مشکل شما جدی‌تر شد حتما به متخصص پوست مراجعه کنید. ۷- مشکل شوره سر نیز در فصل تابستان تشدید می‌شود که علت آن گرما و تعریق زیاد است. شوره سر می‌تواند موجب ریزش مو شود و یک مشکل پوستی جدی است. در این مورد مصرف مواد غذایی خنک و آبکی مانند ماست، آب هندوانه و توت‌ها بسیار مفید خواهد بود. این خوردنی‌ها کالری کمی دارند و برای هضم آنها، انرژی کمتری مورد نیاز است. همچنین مصرف مواد غذایی حاوی املاح معدنی در این فصل بسیار توصیه می‌شود که شامل انواع مواد غذایی نظیر میوه‌ها، سبزیجات، شیر و غلات می‌شوند. ۸- علاوه بر این‌ها مصرف مواد غذایی و نوشیدنی‌های خیلی سرد در این فصل توصیه نمی‌شود چون بدن برای متعادل ساختن دمای خود باید خیلی بیشتر فعالیت کند و این وضعیت به جسم آسیب می‌زند. ۹- در پایان نیز تاکید می‌شود که حتما در تابستان از موادغذایی استفاده کنید که به روش بهداشتی تهیه شده‌اند چون بسیاری از باکتری‌ها و ویروس‌های خطرناک در این فصل رشد می‌کنند و از طریق آب و غذای آلوده به بدن وارد می‌شوند و اغلب عامل بروز بیماری‌های خطرناکی هستند.

بسم الله الرحمن الرحمن الرحیم

چهل گام در مسیر ارائه ی الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت

در برنامه ی درسی قرآن دوره ی ابتدایی

مقدمه

همان طور که می دانید مقام معظم رهبری در روز معلم سال 1385 در بیاناتی کاملاً صریح و شفاف درباره ی ضرورت توجه متولیان تعلیم و تربیت کشور به جایگاه قرآن کریم در وزارت آموزش و پرورش فرمودند :

« ... مسئله‏ی دیگری که می‏خواهم به عنوانیک نکته عرض کنم، مسئله‏ی قرآن در آموزش و پرورش است. قرآن در آموزش و پرورشحقیقتاً مهجور واقع شده است... علت این است که در دورانیطولانی، قرآن در آموزش وپرورش ما، به‏ خصوص در آن سنین یادگیری مهجور بوده یا اصلاًوجود نداشته است. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، توقع این بود که یک کارِ کارستانی انجام بگیرد, البته کارهایی هم شده است، لیکن جای حضور قرآن در دوره‏هایگوناگون - چه دبستان، چه دبیرستان و چه راهنمایی - واقعاً خالی است. باید فکر بشود. نه به شکل تحمیلی، نه به شکل بیزارکننده و دورکننده؛ بلکه به شکل صحیح. امروز خوشبختانه حرکت قرآنی در کشور خیلی خوب است؛ لیکن در آموزش و پرورش باید نهادینه شود؛ ما در این زمینه, نیازمند تحول هستیم »

شایسته آن بود پس از فرمایش مقام معظم رهبری درباره ی مهجوریت قرآن در آموزش و پرورش, برنامه ریزی های کمی و کیفی مانند تشکیل معاونت قرآنی, فعال سازی شوراهای برنامه ریزی درحوزه های ستادی و کمیته های اجرایی استانی و منطقه ای و مدرسه ای انجام می شد و ضمن برگزاری همایش ها و سلسله نشست هایی به منظور شناسایی ابعاد مهجوریت قرآن در بخش های مختلف آموزش وپرورش, به تبیین کارشناسانه و ارائه راه کارهای مناسب پرداخته می شد؛ با این وجود اگر امروز هم وضعیت فعلی جایگاه آموزش و فعالیت های قرآنی در بزرگ ترین نهاد وزارتی کشور مورد بررسی, نقد و اصلاح قرارگیرد؛ قطعاً می تواند منشاء خیرات و برکات فراوانی شود, البته به شرطی که علاوه بر بصیرت, با همت و کار مضاعف نیز همراه باشد.

در این مجال اندک و با توجه به تنوع موضوعات ارائه شده, تنها به ارائه ی اجمالی مسائل مهم و قابل پیگیری در دوره ی ابتدایی, آن هم در قالب 40 نکته و پیشنهاد بسنده می شود. امید است بیان این مطالب, قدمی هر چند کوچک اما مفید در ترسیم مسیر ارائه ی الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت در آموزش قرآن دوره ی ابتدایی محسوب شود.

انشاءالله

رضا نباتی

کارشناس قرآن دفتر برنامه ریزی و تالیف کتب درسی

کارشناس ارشد تعلیم و تربیت اسلامی

<!--[if !supportLists]-->1- <!--[endif]-->جهانی ببینیم, اسلامی بیاندیشیم و بومی عمل کنیم.

مقام معظم رهبری در نخستین نشست اندیشه های راهبردی به ارائه ی تعریف و تبیین « الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت » پرداختند و آن را در قالب چهار عرصه ی اساسی فکر, علم, زندگی و معنویت ترسیم کردند و از این ها به عنوان« درس قرآنی» یاد کردند و ابزار کا را هم ابتدا در آموزش و پرورش دانستند.

الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت در آموزش وپرورش زمانی محقق می شود که متولیان, برنامه ریزان و مجریان آموزش وپرورش کشور, جهانی ببینند, اسلامی بیاندیشند و بومی عمل کنند. این امر باید از دوره ی ابتدایی و حتی قبل از آن شروع شود. وزیر محترم آموزش وپرورش دهه ی حاضر را دهه ی آموزش وپرورش ابتدایی نام گذاری کرده اند.

اطلاع مسئولان, مدیران و معلمان از اهداف کلی آموزش قرآن مصوب شورای عالی آموزش و پرورش و هم چنین اهداف، رویکرد, اصول حاکم بر برنامه ی درسی, عناصر و اجزاء برنامه ی درسی قرآن دوره ی ابتدایی باعث می شود تا اولاً با صرف هزینه و وقت کم تر, بازدهی بیش تری به دست آید. و ثانیاً نوآوری های معلمان متناسب با چارچوب برنامه ی درسی و هم چنین شرایط بومی و فرهنگی ارائه شود.

تجربه نشان می دهد اغلب مدیران و معلمان دوره ی ابتدایی، مبانی تغییر و برنامه ریزی درسی را به خوبی نمی دانند و طبیعتاً در برابر تغییرات یا از خود مقاوت نشان می دهند و یا نسبت به آن بی تفاوت هستند برای رسیدن به وضعیت مطلوب, کارهای زیادی لازم است که مهم ترین آن ها این است که ارتباط عمودی و رابطه ی افقی حوزه های مختلف ستادی و اجرایی باید از نوع تعامل چند سویه باشد تا بتوان با اتخاذ وحدت اندیشه و انسجام معارف کارآمدی آموزش وپرورش را در ارتقای آموزش و فعالیت های قرآنی بالا برد.

بنابراین مناسب است مدیران آموزش و پرورش, ارتقای صلاحیت های علمی و حرفه ای معلمان و مدیران مدارس را مهم ترین دغدغه ی خود و هم چنین بهترین راه تحول بنیادین و نیز نزدیک ترین مسیر برای ارائه وگسترش الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت در وزارت آموزش وپرورش, بدانند.

<!--[if !supportLists]-->2- <!--[endif]--> نقطه ی عزیمت کجاست ؟

در حکمت73 نهج البلاغه چنین آمده است :

" مَن نَصَبَ نَفسَهو لِلنّاسِ اِمامًا فَلیَبدَاُ بِتَعلیمِ نَفسِهی قَبلَ تَعلیمِ غَیرِهی , وَ لیَکُن تَادیبُهو بِسیرَتِهی قَبلَ تَادیبِهی بِلِسانِهی ؛ وَ مُعَلِّمُ نَفسِهی وَ مُوَّدِبُها اَحَقُّ بِالاِجلالِ مِن مُعَلِّمِ النّاسِ وَ مُوَّدِبِهِم "

کسی که خود را پیشوای مردم قرار داد, باید پیش از آن که به تعلیم دیگران پردازد, خود را تعلیم کند؛ و پیش از آن که به گفتار تربیت کند, با کردار تعلیم دهد, زیرا آن کس که خود را تعلیم دهد و ادب کند, سزاوارتر به تعظیم است از آن که دیگری را تعلیم دهد و ادب بیاموزد.

طرح در محضر قرآن کریم که در راستای ارتقای سواد قرآنی کلیه ی معلمان و مدیران محترم مدارس ابتدایی و انس دائمی ایشان با قرآن کریم اجرا می شود, بر انجام دو فعالیت تاکید دارد :

الف- خواندن روزانه ی حداقل یک صفحه از قرآن کریم

ب- درک معنای عبارات و آیات ساده ی هر صفحه

این دو فعالیت به ظاهر ساده می تواند چنان موثر باشد که به فرموده ی مقام معظم رهبری در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی با ایشان فرمودند : « اگر تحصیل کرده ها و فرهیختگان کشور روزی یک صفحه قرآنبا توجه به معنا بخوانند و در آن تدبر کنند,  غوغایی در کشور برپا می شود؛ این کار به فرهنگ سازی و تدبیر نیاز دارد.»

بنابراین مناسب است نقطه ی شروع تحول بنیادین در رفع مهجوریت از قرآن را از خود و اطرافیان نزدیک خود قرار دهیم.

<!--[if !supportLists]-->3- <!--[endif]--> مبنای گسرش آموزش و فعالیت های قرآنی را مصوبات شورای عالی قرار دهیم.

تجربه نشان می دهد به دلایل مختلف مدرسان قرآن در انتقال مبانی و چرایی تغییرات کلی یا جزئی کتاب های درسی موفق نیستند. زیرا با توجه به محدودیت های موجود در شرایط انتخاب مدرسان کشوری از یک سو و کمبود زمان برای ارائه ی همه ی مطالب در طول دوره از سوی دیگر نمی توان توقع بیش تری از ایشان داشت. بروز چنین مساله ای باعث به وجود آمدن سوال ها و ابهامات معلمان شود.

توجه دادن آموزگاران به بند هفتم اهداف اعتقادی وزارت آموزش وپرورش در دوره ی ابتدایی, در تحقق این هدف, مفید خواهد بود؛ در این بند آمده است :« انتظار می‌رود دانش‌آموزان در پایان دوره ی ابتدایی بتوانند قرآن کریم را بخوانند. لازمه ی دستیابی به این هدف آن است که دانش‌آموزان حداقل در پایان پایه ی سوم ابتدایی توانایی روخوانی قرآن کریم را به دست آورده باشند. منظور از روخوانی، خواندن شمرده و آرام قرآن کریم است.»

بنابراین مناسب است برای جلوگیری از سلیقه ای کار کردن در آموزش و فعالیت های قرآنی, ملاک و مبنای برنامه ریزی ها,  اهداف کلی و برنامه ی درسی مصوب شورای عالی آموزش و پرورش باشد.

<!--[if !supportLists]-->4- <!--[endif]-->برای خواندن قرآن هم طریقیت و هم موضوعیت قائل شویم.

آموزش و فعالیت های قرآنی به دلایل مختلف در کشور ما بیش تر طریقیت دارد تا آن که موضوعیت داشته باشد؛ به این معنی که اغلب چنین تصور می شود که هدف اصلی از آموزش های قرآنی یادگیری قواعد روخوانی و روان خوانی قرآن است و هنگامی که دانش آموزان, واجد چنین دانشی شوند کار تمام است و آموزش اتفاق افتاده است؛ در صورتی که طبق آیه ی 2 سوره ی جمعه و روایات فراوان هیچ کس حتی نبی مکرم اسلام صل الله علیه و آله و سلم و ائمه ی معصومین علیهم السلام نیز از انس و خواندن روزانه و دائمی با قرآن بی نیاز نیستند و آحاد مردم همواره باید خود را نیازمند و در محضر قرآن ببینند.

هُوَ الَّذی بَعَثَ فِی الاُمّیینَ رَسولًا مِنهُم یَتلوعَلَیهِِم آیاتِهِ وَ یُزَکّیهِم وَ یُعَلِّمُهُمُ الکِتابَ وَ الحِکمَهَ وَ اِن کانوا مِن قَبلُ لَـفی ضَلالٍ مُبینٍ

کسی است که در میان جمعیت درس نخوانده رسولی از خودشان بر انگیخت که آیاتش را بر آنها می‏خواند و آنها را تزکیه می‏کند و به آنان کتاب (قرآن) و حکمت می‏آموزد؛ هر چند پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند!

همین مساله باعث شده تا متولیان امر به جای فرهنگ سازی درباره ی انس مادام العمر افراد با قرآن, به تکرار آموزش های متداول بپردازند؛ در حالی که عموم مردم کمترین بهره ی معنوی را از قرآن کریم دارا می شوند.

بنابراین مناسب است موضوع ترویج فرهنگ انس دائمی دانش آموزان با قرآن کریم و خواندن روزانه ی آن را اولویت برنامه های قرآنی خود قرار دهیم.

<!--[if !supportLists]-->5- <!--[endif]-->به ارتقای صلاحیت های عمومی در کنار ارتقای صلاحیت های حرفه ای توجه کنیم

دوره های آموزش ضمن خدمت همواره به ارتقای صلاحیت های حرفه ای معلمان تاکید دارند تا به ارتقای صلاحیت های عمومی و علمی ایشان در یک درس خاص؛ اما تجربه نشان می دهد هرچقدر هم که معلمان نسبت به روش های آموزش و تدریس تسلط داشته باشند, اگر خودشان با خواندن قرآن انس دائمی نداشته باشند و نسبت به صحیح خوانی آیات کتاب درسی, از مهارت لازم برخوردار نباشند, خواسته یا ناخواسته از آموزش مهارت روخوانی و روان خوانی قرآن شانه خالی می کنند و به موضوعات فرعی دیگر و حتی آموزش سایر دروس می پردازند.

بنابراین مناسب است به ارتقای صلاحیت های عمومی قرآن معلّمان درکنار ارتقای صلاحیت های حرفه ای آنان بیاندیشیم.

<!--[if !supportLists]-->6- <!--[endif]-->معلمان و مدرسان قرآن را پایش کنیم.

پایش و درجه بندی میزان توانمندی قرآنی کلیه ی معلمان و حتی مدیران مدارس ابتدایی طبق ضوابط مشخص, ارتقای سواد قرآنی آنان و هم چنین سطح کیفی صلاحیت های علمی و حرفه ای آموزگاران, برگزاری دوره های آموزشی و جبرانی برای معلمان واجب التعلیم, قرار دادن فرصت برای ایشان جهت اصلاح و جبران ناتوانی ها و سپس گرفتن آزمون مجدد از ایشان, نظارت بر آموزش قرآن طبق ضوابط مصوب, بهسازی ساعات آموزش قرآن مدارس, پاسخ گویی به نیازها و انتظارات معلمان, دانش آموزان و اولیای آنان و.. اموری هستند که باید فرصت انجام آن ها را در کوتاه مدت فراهم آورد.

در این زمینه پیشنهاد می شود ابتدا ضمن ابلاغ ملاک های بررسی، فرصت مناسبی در اختیار جامعه ی آماری مورد پایش قرار دهید تا خود را با استانداردهای موجود منطبق کنند و سپس به اجرای طرح بپردازید.

بنابراین مناسب است ضمن اتخاذ تدابیر لازم و ایجاد هماهنگی با واحدهای ذی ربط, طی یک زمان از پیش تعیین شده به پایش نیروها بپردازیم.

<!--[if !supportLists]-->7- <!--[endif]--> توسعه ی سواد قرآنی را مبنای فلسفه ی آموزش قرآن در آموزش و پرورش بدانیم.

« سواد قرآنی » همان دانش ومهارت پایه و اعتقاد وعلاقه به یادگیری قرآن.بـرای بهـره گیـری مسـتمر و مادام العـمر از قـرآن کـریم اسـت. سواد قرآنی دارای 4 ویژگی زیر است :

<!--[if !supportLists]-->1- <!--[endif]-->سواد قرآنی یک نیاز همگانی است. همه ی افراد جامعه با هر وضع اقلیمی، شغلی، اقتصادی، اجتماعی و... برای آن که هویت انسانی- الهی خویش را بشناسند، و از آن مراقبت کنند و زمینه ی شکوفایی تدریجی آن را نیز فراهم آورند، به سواد قرآنی نیازمند هستند .

<!--[if !supportLists]-->2- <!--[endif]-->سواد قرآنی از یک حد پایه برخوردار است. هرچند افراد با توجه به تفاوت هایی که درتحصیلات، سن، شرایط اقتصادی و اجتماعی دارند به سطوح مختلفی از سواد قرآنی نیازمند هستند، ولی بهره مندی عموم از یک حدّ پایه ضروری است .

<!--[if !supportLists]-->3- <!--[endif]-->حد سواد قرآنی در طول زمان درحال تغییراست. لذا با توجه به شرایط و امکانات مختلف در هر جامعه و نیز تغییرات این شرایط در طول زمان، این حد، نیازمند شناسایی وتعریف خاص است .

<!--[if !supportLists]-->4- <!--[endif]-->حداقل سواد قرآنی منجر به خواندن مستمر قرآن کریم، فهم تدریجی معنای عبارات و آیات آن شده و زمینه ساز بهره گیری مادام العمر از آموزه های الهی می شود. هدف آموزش عمومی قرآن، نمی تواند صرفاً دستیابی به دانش ومهارت خاصی در ارتباط با قرآن کریم باشد، بلکه باید توانایی و قابلیتی فراهم آورد که فرد بتواند ضمن انس و ارتباط دائمی با قرآن کریم، پیوسته خود را در معرض تزکیه و تعلیم الهی قرار دهد .

    مهم ترین هدف آموزش قرآن در پایان دوره ی آموزش و پرورش عمومی، دستیابی دانش آموزان به سواد،قرآنی است. با توجه به آن چه که درباره ی سواد قرآنی بیان شد، این سواد در آموزش وپرورش به طور ساده و روشن از چهار رکن اصلی تشکیل می شود که بدون هریک از آن ها، سواد قرآنی حاصل نمی شود. این چهار رکن عبارتند از :

بنابراین مناسب است تحقق سواد قرآنی را به عنوان مبنای برنامه ریزی در آموزش عمومی قرآن در آموزش و پرورش مد نظر قرار گیرد.

<!--[if !supportLists]-->8- <!--[endif]-->خواندن قرآن را هدف اصلی دوره ی ابتدایی بدانیم.

اگر یک آموزگار در آموزش فارسی ( بخوانیم و بنویسیم ) به گونه ای درس دهد که اولاً بچه ها فقط بتوانند کتاب های بخوانیم و بنویسیم را بخوانند و در خواندن سایر کتاب ها مانند تاریخ, اجتماعی, دینی با مشکل رو به رو باشند؛ و ثانیاًبه جای کسب توانایی خواندن, دانش آموزان را به حفظ قطعه شعری تشویق کند؛ به نظر شما آیا چنین معلمی به وظیفه ی خود به درستی عمل کرده و با اهمیت و جایگاه درس بخوانیم و بنویسیم آشناست ؟

مسلماً پاسخ شما این است که اگر معلم با اهمیت و جایگاه و روش های تدریس بخوانیم و بنویسیم آشنا باشد, باید بداند که اگر بچه ها در بخوانیم و بنویسیم مهارت داشته باشند, نه تنها قادر به خواندن همان شعر خواهند بود بلکه می توانند در کسب دانش همه ی علوم موفق شوند و همین مساله نشان دهنده ی اهمیت والای سواد آموزی فارسی است.

در زمینه ی درک اهمیت و جایگاه آموزش قرآن به ویژه در دوره ی ابتدایی این دو اشکال در طرز تلقی معلمان به وضوح دیده می شود. معلمانی که به جای آموزش روخوانی به موضوعات دیگری هم چون سوره و پیام, قرائت آیات درسی خواص همراه با صوت و لحن و... می پردازند

بنابراین مناسب است کسب مهارت خواندن قرآن کریم, به عنوان مهم ترین هدف آموزش قرآن در دوره ی ابتدایی, مورد تاکید قرار گیرد.

<!--[if !supportLists]-->9- <!--[endif]--> آموزش روخوانی به کدام شیوه صحیح تر است؛ روش دیداری یا روش شنیداری ؟!

تجربه نشان می دهد با همه ی تلاش هایی که برای باز آموزی معلمان به کار می رود, عده ای از ایشان به همان روشی تدریس می کنند که خودشان در کودکی با آن روش, قرآن آموخته اند. این افراد عموماً در برابر تغییرات مقاومت زیادی از خود نشان می دهند. البته نظر اکثر آنان که مدتی را به ناگزیر به آموزش قرآن با روش جدید پرداخته اند, تغییر کرده است.

اما مهم ترین چالش در دوره ی ابتدایی, ارائه ی روش مناسب آموزش روخوانی قرآن کریم است. شیوه های ی رایج کشور در آموزش روخوانی عمدتاً مبتنی بر روش شنیداری و روش قاعده آموزی است؛ در حالی که در برنامه ی درسی فعلی مدارس, از این دو روش پرهیز می شود و در عوض روش دیداری و مهارت آموزی را توصیه می نماید. مراقبت از این موضوع مخصوصا در پایه های دوم تا پنجم ضروری است.

از مهم ترین آسیب های روخوانی در شیوه های شنیداری و قاعده آموزی می توان به موارد زیر اشاره کرد :

1- در این روش, مهارت درست دیدن جای خود را به روش شنیداری می دهد و در نتیجه فرد همواره در خواندن قرآن توسط چشم با مشکل اساسی روبه رو است.

2- آموزش یک سویه و معلم محور است و قرآن آموزان اغلب در این شرایط منفعل عمل می کنند.

3- بیش تر وقت کلاس به جای مهارت آموزی صرف قاعده آموزی می شود.

4- این روش فقط به یادگیری یک متن خاص, آن هم به صورت کلی خوانی منجر شده و در نتیجه به تعمیم در خواندن سایر سوره ها و آیات نمی انجامد.

5- تجربه نشان داده است که آموزش قواعد به این شیوه, به علت انتزاعی بودن مطالب, چندان تاثیر مثبتی در یادگیری ندارد و تنها به حفظ کردن تعاریف و قواعد منجر می شود؛ در نتیجه تنها مقدار کمی از قاعده آموخته می شود. در صورتی که فرایند به صورت عملی و در حین مهارت آموزی به فراگیر انتقال داده می شود.

در روش دیداری تاکید برمهارت « خوب دیدن » است یعنی عادت دادن چشم به تشخیص علائم, حرکات و نمادهای قرآنی به جای توجه به حروف و کلمات است. در این جا بیان سه نکته لازم است :

اول - اطمینان از استفاده ی معلم از لوحه های آموزش قرآن در پایه های اول تا سوم ضروری است؛

دوم - اطمینان از تسلط معلم به روش های اشاره های ثابت و متحرک ضروری است؛

سوم - در برنامه ی جدید ( ارتقای آموزش قرآن ) سوره و آیات موضوعیت ندارد, بلکه مهارت خواندن دانش آموزان, مد نظر است. از این رو نیاز نیست معلم در یک درس تا حصول مهارت کامل صبر کند؛ بلکه کسب توانایی روخوانی را در سوره ها و آیات مختلف محقق کند.

بنابراین مناسب است ضمن اطمینان از توانایی آموزگاران در تسلط به روش اشاره در تدریس روخوانی قرآن, آنان را به استفاده از لوحه ی آموزشی تشویق کنیم.

<!--[if !supportLists]-->10- <!--[endif]-->معلم ابتدایی, بهترین « آموزگار قرآن » در آموزش مهارت روخوانی قرآن است.

طبق رای صادره در 677 جلسه ی شورای عالی آموزش و پرورش مورخ 7/6/1381 و اصل 15 از اصول حاکم بر آموزش قرآن در دوره ی ابتدایی « تدریس قرآن در دوره ی ابتدایی بر عهده ی آموزگار پایه است. » با این وجود گزارش ها و بازدیدها حاکی از آن است که در برخی از مدارس که عمدتاً مدارس غیر دولتی هستند آموزش قرآن توسط معلم غیر پایه تدریس می شود. همین مساله باعث بروز مشکلات فراوانی شده است. از آن جمله اجرا نشدن مصوبه ی 33 روز پیاپی در پایه ی سوم ابتدایی است.

بنابراین مناسب است با عمل کردن به این مصوبه, از بروز آسیب هایی که به همین علت رخ می دهد جلوگیری کنیم.

<!--[if !supportLists]-->11- <!--[endif]-->برای ارتقای آموزش قرآن در دوره ی ابتدایی « معیار » داشته باشیم.

قدیمی ها گفته اند یک کاره, همه کاره است و همه کاره, هیچ کاره؛ و نیز گقته اند یک ده آباد بهتر از صد شهر خراب است. نویسنده معتقد است ارتقای هم زمان همه ی دروس امکان پذیر نیست؛ اگر ما بتوانیم در هر استان و منطقه یکی از دروس را به طور کامل و تمام قد اجرا کنیم, این کار به خودی خود, باعث ارتقای تدریجی سایر دروس نیز می شود. به عبارت دیگر یکی از عمده ترین دلایل مهجوریت قرآن در آموزش و پرورش, افت تحصیلی حاکم بر همه ی دروس است؛ هم چنین دانش آموزی که معدل بالایی دارد, نمره و و ضعیت او در درس قرآن نیز به همان درجه بالاتر است.

کمیته ی هماهنگی فعالیت های قرآنی در معاونت ابتدایی وزارت آموزش وپرورش، به منظور شناسایی و الویت بندی عوامل و عناصر مهم یادگیری قرآن کریم در دوره ی تحصیلی ابتدایی و جهت اجرای کامل برنامه آموزش قرآن در مدارس ابتدایی، اقدام به برگزاری مرحله ی اول طرح معیار در هفت استان داوطلب کشور کرد.

این مناطق، شرایط و لوازم ضروری اجرای کامل برنامه درسی قرآن را در پایه های اول ودوم دبستان، پیش بینی و فراهم کردند. این طرح به عنوان اولین گام, پس از بررسی و تصویب در 2010 کلاس درس به اجرا درآمد و نتایج موفقیت آمیزی را در پی داشت.

طرح معیار به هیچ وجه قصد افزودن فعالیت خاص و ویژه ای علاوه بر آنچه که در شرایط فعلی در کلاس های آموزش قرآن وجود دارد را بر مدارس مجری طرح ندارد، زیرا عقیده این است که برنامه درسی آموزش قرآن، این توان مندی را دارد که در صورت اجرای صحیح و کامل از سوی مدارس، به اهداف قصد شده نائل شود. از این رو طرح معیار، طرح جدیدی به شمار نمی رود بلکه این طرح،  ابزاری است جهت ایجاد انسجام و وحدت رویه و پشتیبانی از اجرای کامل و صحیح برنامه ی درسی آموزش قرآن و نظارت برحسن اجرای آن از سوی معلمان، والدین دانش آموزان، مدیران مدارس، کارشناسان و سرگروه های آموزشی دوره ی ابتدایی مناطق و سازمان ها.

در تعریف طرح معیار می توان چنین گفت : « طرح معیار، رویکردی نظام گرا به اجرای برنامه درسی قرآن می باشد که از طریق اجرای کامل برنامه, به شناسایی نقاط قوت و ضعف آن وشرایط مناسب تحقق اهداف پی برده و به اشاعه ی برنامه در سایر مناطق اقدام می نماید. »

بنابراین مناسب است طرح معیار را به عنوان یک الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت در تمامی برنامه های درسی, آموزشی و پرورشی در نظر گرفت.

<!--[if !supportLists]-->12-    <!--[endif]-->« جشن شکوفه های قرآن کلاس اولی ها» را با شکوه برگزار کنیم.

جشن آغاز آموزش قرآن هر ساله همزمان با روز جهانی کودک در 17 مهرماه به صورت سراسری در داخل مدارس برگزار می شود. از آن جا که دوران ابتدایی بهترین زمان برای انس دانش‌آموزان با قرآن کریم است, برگزاری هرچه باشکوه تر این مراسم, با حضور مدیر مدرسه, اولیای دانش آموزان و اهدای هدیه به سال اولی‌ها برای شروع آموزش قرآن و گرفتن عکس یادگاری و ... باعث ایجاد تصور شیرین و به‌یاد ماندنی برای دانش‌آموزان از قرآن کریم می شود.

هدف اصلی از برگزاری جشن شکوفه های قرآن در پایه ی اول ابتدایی, دو چیز است :

اول – ایجاد خاطره ی خوش و شیرین از اولین روز یادگیری قرآن کریم

دوم – ایجاد انگیزه ی لازم برای فراگیری قرآن در طول سال تحصیلی

بنابراین مناسب است با چاپ پوستر مناسب و ارسال دستور العمل برگزاری, اجرای جشن شکوفه های قرآن کلاس اول ها را مورد تاکید قرار داده و خود نیز در این مراسم شرکت کنیم. 

<!--[if !supportLists]-->13- <!--[endif]--> نقش اولیای دانش آموزان در پیشبرد برنامه ی درسی قرآن را موثر ببینیم

حضرت علی علیه السلام : 

پدر باید برای فرزند خود،‌ نام خوب انتخاب کند، او را با ادب و نیکو تربیت کرده و به او قرآن بیاموزد.

                                                                نهج‌البلاغه، فبض الاسلام، حکمت 391

نقش اولیای دانش آموزان در فرایند یاددهی- یادگیری درسی مانند قرآن, اگر بی بدیل نباشد, کم نظیر است. مهم ترین نقش ایشان, نقش الگویی است.

اساساً یکی از علل عدم انس دائمی دانش آموزان با قرآن کریم به این مساله برمی گردد که اکثر والدین در این زمینه کوتاهی کرده اند و در نتیجه برای فرزندشان الگوی مناسبی نبوده اند. از این رو جا دارد حوزه های ستادی و اجرایی برای آموزش والدین دانش آموزان, بیش از این برنامه ریزی و چاره اندیشی بشود. و نیز مناسب است مدارس, در ابتدای سال تحصیلی به برگزاری جلسه ی آموزش خانواده با موضوع آموزش قرآن دانش آموزان اقدام نموده و موارد زیر را به ایشان یادآور شود :

<!--[if !supportLists]-->1-    <!--[endif]-->بهترین, موثر ترین و در عین حال راحت ترین راه تربیت قرآنی دانش آموزان این است که با خواندن روزانه ی قرآن عملاً برای فرزندتان الگو باشید.

<!--[if !supportLists]-->2-    <!--[endif]-->پیش‌گفتار کتاب درسی آموزش قرآن کودک خود را به صورت دقیق مطالعه کنید.

<!--[if !supportLists]-->3-    <!--[endif]-->فرزندان عزیزتان باید با تشویق‌ها و راهنمایی‌های لازم و به موقع، سادگی یادگیری قرآن را احساس کنند. از این رو تشویق به موقع و ایجاد احساس موفقیت در او، دو کلید طلایی در کسب موفقیت آنان است.

<!--[if !supportLists]-->4-    <!--[endif]-->مطمئن شوید که آموزگار مهربان فرزند شما در کلاس های ضمن خدمت آموزش قرآن آن پایه ی تحصیلی شرکت کرده است. در این زمینه از مدیر محترم مدرسه پرس وجو نمایید.

<!--[if !supportLists]-->5-    <!--[endif]-->مطمئن شوید که آموزگار فرزند شما در کلاس درس از لوحه ی آموزشی ( نگاره های قرآنی در کلاس اول تا سوم ابتدایی ) و نوار آموزشی استفاده می کند. با پرسش از کودک خود و یا مدیر مدرسه, از انجام این امر مطمئن شوید.

<!--[if !supportLists]-->6-    <!--[endif]-->شما می توانید با تهیه یک نوار یا سی دی درسی آموزش قرآن، به یادگیری کامل‌تر و زیباتر قرآن او کمک کنید تا آنچه را در مدرسه آموخته است، در خانه تمرین کند.

<!--[if !supportLists]-->7-    <!--[endif]-->حفظ سوره‌های کتاب الزامی نیست؛ ولی اگر فرزند شما به حفظ سوره‌های کتاب علاقه نشان می‌دهد، او را به انجام این کار تشویق کنید. این امر زمینه‌ی مشارکت او را در مسابقات قرآن مدرسه نیز فراهم می‌کند.

<!--[if !supportLists]-->8-    <!--[endif]-->در هر درس یکی از عبارات زیبا، کوتاه و حکمت آمیز قرآن آمده است. حفظ پیام‌های قرآنی و ترجمه‌ی آن‌ها الزامی نیست؛ ولی اگر فرزند شما به حفظ این پیام‌ ها علاقه‌مند است. او را به این کار تشویق کنید.

<!--[if !supportLists]-->9-    <!--[endif]-->اگر شما با روش‌های آموزش روخوانی قرآن آشنایی دارید، از کتاب درسی پیشی نگیرید و هیچ قاعده‌ای را علاوه بر آن‌چه در کتاب آمده است به او نیاموزید. به یاری خداوند، این آموزش در پایه‌های بعد با نظم خاصی پیشرفته و کامل خواهد شد.

<!--[if !supportLists]-->10-                      <!--[endif]-->هیچ‌وقت بر کودک خود سخت نگیرید، بلکه موفقیت‌های او را ارج نهید و با ملاطفت، نرمی،‌ صبر و حوصله به او کمک کنید تا ضعف های خود را جبران کند.

<!--[if !supportLists]-->11-                      <!--[endif]-->فیلم ادبستان قرآن (Vcd) را از مدرسه تهیه کرده و با وظایف خود درباره ی آموزش قرآن کودک دلبندتان آشنا شوید.

<!--[if !supportLists]-->12-                      <!--[endif]-->به یاد داشته باشید نقش شما در پیگیری و نظارت شما بر حسن اجرای آموزش درس قرآن بسیار موثر است.

<!--[if !supportLists]-->13-                      <!--[endif]--> با مراجعه به مدرسه, نرم افزار آموزش قرآن که برای هریک از پایه های اول تا پنجم تولید شده را تهیه و کودک خود را به استفاده از آن تشویق نمایید.

<!--[if !supportLists]-->14-                      <!--[endif]-->به برنامه ی رادیویی « قرآن در مدرسه » که روزهای دوشنبه از ساعت 30/15 تا 30/16 به طور زنده  از رادیو قرآن پخش می شود گوش کنید.

<!--[if !supportLists]-->15-                      <!--[endif]-->با مشارکت فعال در برگزاری مراسم های قرآنی مدرسه در تربیت دینی فرزندتان سهیم باشید. مانند :

<!--[if !supportLists]-->-       <!--[endif]-->جشن شکوفه های قرآن کلاس اولی ها / 16 مهرماه همزمان با روز جهانی کودک

<!--[if !supportLists]-->-       <!--[endif]--> مراسم شکرانه ی یادگیری روخوانی قرآن پایه ی سوم ابتدایی / هفته ی دوم آذرماه

<!--[if !supportLists]-->-       <!--[endif]-->مراسم شکرانه ی یادگیری روان خوانی قرآن پایه ی پنجم ابتدایی / هفته ی دوم و سوم اردیبهشت ماه

<!--[if !supportLists]-->-       <!--[endif]-->جشن نماز ( جشن تکلیف دختران پایه ی سوم ابتدایی )

<!--[if !supportLists]-->16-                      <!--[endif]-->با معلم و مدیر مدرسه و حتی مولفین کتاب درسی قرآن که آماده‌ی هرگونه خدمت در زمینه های مشاوره و پاسخ گویی به سوالات شما والدین عزیز هستند. ارتباط داشته باشید. برای ارتباط با برنامه ریزان آموزش قرآن درآموزش وپرورش می توانید با صندق پستی363/15855  که در کتاب درسی کودک شما آمده نیز مکاتبه کنید.

بنابراین مناسب است نقش خانواده در پیشبرد برنامه ی آموزش قرآن را پر رنگ تر ببینیم و در این زمینه برنامه داشته باشیم.

<!--[if !supportLists]-->14- <!--[endif]-->طرح 33 روز آموزش روخوانی قرآن در پایه ی سوم ابتدایی را کامل اجرا کنیم.

‹‹ به گزارش مرکز اطلاع رسانی و روابط عمومی وزارت آموزش وپرورش، براساس ماده واحده ی دبیرخانه شورای عالی آموزش و پرورش مقرر شد برنامه ی آموزش قرآن در پایه ی سوم ابتدایی, موضوع مصوّبه جلسه 771 شورای عالی مورخ 1/5/1387 از سال تحصیلی 90/1389 به صورت قطعی در پایه سوم تمام مدارس ابتدایی اجرا شود. گفتنی است این ماده واحده در هشتصد و پانزدهمین جلسه ی شورای عالی آموزش و پرورش مورخ 24/1/89 به تصویب رسیده است. ››

طرح ارتقای آموزش قرآن در پایه ی سوم ابتدایی در صدد است که با اصلاح و تکمیل اهداف، محتوا و شیوه ی اجرای آموزش قرآن در پایه ی سوم ابتدایی، تقویت توانمندی و مهارت معلمان در آموزش قرآن و بهبود فرایند اجرای کامل برنامه ی           

آموزش قرآن در مدارس و نظارت مستمر بر آن، زمینه های کسب مهارت روخوانی قرآن کریم برای دانش‌آموزان را فراهم آورد. در این برنامه، مهم‌ترین هدف آموزش قرآن در پایه ی سوم ابتدایی، توانایی روخوانی سوره‌ها و عبارات قرآنی کتاب درسی به روخوانی کل قرآن کریم ارتقاء می‌یابد و سایر اهداف جنبی مانند آشنایی با آموزه‌ها و پیام‌های قرآنی، قرائت زیبای برخی از سوره‌های کوتاه و ... نیز آموزش نماز، با اصلاحاتی، مناسب سازی شده است.

نکته مهم : پس از برگزاری آموزش سی و سه روزه ی روخوانی, مهم ترین نگرانی این است که اگر دانش آموزان انس دائمی با قرآن نداشته باشند امکان فراموشی مطالب زیاد خواهد بود بنابراین مهم ترین دغدغه ی معلمان، مدیران و اولیای دانش آموزان باید همین مساله باشد. در بند 32 همین نوشته به راه کارهای انس دائمی دانش آموزان با قرآن کریم اشاره شده است.

بنابراین مناسب استاین دو موضوع به صورت ویژه مراقبت شود :

اولاً- اگر مدرسه ای برنامه ی 33 روزه را انجام نداده است باید آن را تا پایان سال تحصیلی انجام دهد.

ثانیاً- مدت اجرای طرح در هر روز یک زنگ کامل ( 45 دقیقه ای) است و لزوماَ در ساعت اول یا دوم روز انجام شود.

<!--[if !supportLists]-->15-       <!--[endif]--> چگونه از یادگیری روخوانی دانش آموزان اطمینان حاصل کنیم.

اگر می خواهید هنگام بازدید از یک کلاس درس, از یادگیری روخوانی دانش آموزان پایه های دوم تا پنچم ابتدایی اطمینان حاصل کنید به این دو شیوه عمل نمایید :

الف- از دانش آموزان سوال کنید که معلم آیات درس را چگونه تدریس می کند. پاسخ دانش آموزان اگر بر روش های شنیداری اشاره و تاکید داشت ( مانند این که معلم می خواند و ما تکرار می کنیم و یا اول نوار می خواند.) این جا معلوم می شود معلم به روش صحیح آموزش نداده است.

ب- از دانش آموزان بپرسید که معلم شما تا کجا درس داده است, سپس از چند نفر بخواهید که هر کدام یک سطر بخوانند آنگاه از آن ها بخواهید تا چند صفحه جلوتر بروند و از جایی که معلم هنوز درس نداده بخوانند. در جریان پرسش, بین کیفیت

خواندن این دو قسمت مقایسه کنید؛ اگر توانستند هر دو قسمت را تقریباً مثل هم بخوانند معلوم می شود معلم در امر آموزش صحیح عمل کرده است؛ اما اگر تفاوت فاحشی بین این دو خواندن مشاهده کردید, موضوع نیاز به بررسی و ریشه یابی دارد.

بنابراین مناسب است در بازدیدها, مهم ترین هدف آموزش قرآن یعنی تعمیم روخوانی و روان خوانی قرآن کریم را به شیوه ای که بیان شد مورد بررسی قرار دهیم.

<!--[if !supportLists]-->16- <!--[endif]-->جایگاه رسم الخط در آموزش روخوانی قرآن توجه کنیم.

قرآن های رایج از نظر اعراب گذاری ( ضبط المصحف ) دارای اعراب زائد فراوانی هستند. در هر صفحه حدود 200 حرکت و علامت؛ یعنی علائمی که صرفاً برای خوشنویسی و زیبایی خط مصحف شریف نوشته می شوند و بیش تر جنبه سلیقه ای دارند. بودن این علائم نه تنها ضرورتی ندارد بلکه باعث به وجود آمدن مشکلات فراوانی در صحیح خواندن قرآن می شوند.

به عنوان مثال دانش آموز این علائم را در کلمه ی« نُوحِیهَا » می بیند, اما به دلیل عدم اطلاع از علت وجود این علائم, پیوسته دچار اغلاط متعدد می شود. و از آن جا که مخاطب قداست خاصی برای قرآن قائل است, هرگز اجازه ی طرح این فکر را که امکان اشکال در نوشته ی قرآن وجود دارد به ذهن خود راه نمی دهد. بنابراین خود را مقصر و ناتوان می یابد؛ این فکر رفته رفته قوّت گرفته و سرکوبی در یادگیری و در نهایت به قطع ارتباط فرد با خواندن مداوم قرآن کریم می انجامد.

در سال های اخیر به دستور مقام معظم رهبری به این مساله توجه خوبی شده است و نتیجه ی آن ارائه ی « قرآن کم علامت »به جامعه است. قرآن کم علامت, شیوه‌ای از نگارش قرآن کریم است که در مرکز طبع و نشر قرآن کریم جمهوری اسلامی ایران صورت گرفته و در کتاب های درسی وزارت آموزش وپرورش مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این شیوه, علایم زاید و سلیقه‌ای حذف شده و کتابت قرآن به شیوه ی« نگارش فارسی» نزدیک‌ شده است. مهم ترین ویژگی های این رسم الخط, کم علامت بودن آن است و همین کار باعث شده است تا در روش آموزش قرآن, تحول قابل توجهی اتفاق بیافتد. از آن جمله :

<!--[if !supportLists]-->1- <!--[endif]-->کاهش اغلاط اعرابی و در نتیجه احساس موفقیت فرد هنگام خواندن قرآن

2- افزایش انگیزه, علاقمندی و انس مستمر فرد با تلاوت قرآن کریم

3- تنها در این شیوه از کتابت است که معلم می تواند به قرآن آموز بگوید : « ببین و بخوان »

بنابراین مناسب است بر استفاده از قرآن کم علامت در زنگ قرآن پایه های چهارم و پنجم ابتدایی تاکید کنیم.

<!--[if !supportLists]-->17- <!--[endif]-->قرآن کامل را در اختیار مدارس قرار دهیم.

به نظر شما از 500 دانش آموز یک مدرسه ابتدایی, چند نفر برای یادگیری قرآن به جلسات قرآن می روند؟ شواهد حاکی از آن است که اکثر دانش آموزان کشور, به جز آن چه از قرآن در کلاس های درس می آموزند, به سایر مراکز مراجعه نمی کنند. به همین دلیل بر وزارت آموزش وپرورش که اینک مسئولیت اجرای منشور توسعه ی فرهنگ قرآنی کشور را نیز بر عهده دار است, لازم است از این ساعات محدود و البته ارزشمند, برای آشنایی همه ی دانش آموزان با مصحف شریف استفاده کند.

طبق آن چه در کتاب های درسی آموزش قرآن پایه های چهارم و پنجم آمده دانش آموزان باید در برخی از ساعات آموزش قرآن از این مصاحف برای آشنایی با قرآن کامل و کسب مهارت روان خوانی و تعمیم روخوانی قرآن استفاده نمایند.

از سال 86 تا کنون حدود 350هزار جلد از قرآن کم علامت در مدارس ابتدایی سراسر توزیع شده و حدود 300 هزار جلد بعدی نیز تا آخر سال توزیع خواهد شد. نحوه ی توزیع مصاحف شریف به این شرح است :

الف- هر مدرسه ی شهری20 جلد   ب-  در هرمدرسه ی روستایی به ازای هرسه دانش آموز پایه ی پنجم یک جلد

بنابراین مناسب است بر توزیع قرآن های کم علامت در کلیه مدارس نظارت دقیق داشته باشیم.

<!--[if !supportLists]-->18- <!--[endif]-->اصل « مُراقبه » را فریضه بدانیم.

اگر آتشکده ی یزد هزاران سال است که روشن است؛ به دلیل آن است که همواره از آن مراقبت شده است؛ قرآن کریم می فرماید : « اِنّا نَحنُ نَزّلنَا الذِّکرَ وَ اِنّا لَهُ لَحافِظونَ » ( حجر/9 ) وظیفه ی حفظ و تعلیم کتاب الله و پاسداری و تبلیغ و ترویج آن, پس از پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله و ائمه ی هدی علیهم السلام, امروز وظیفه ی همه ی مسلمانان و به ویژه حکومت اسلامی و در راس آن ها نظام تعلیم وتربیت کشور است.

نظارت بالینی بر حوزه ی اجرا و مدل های تعریف شده ی آموزشی از قبیل آموزش 33 روزه ی قرآن در پایه ی سوم ابتدایی و طرح معیار و رفع نواقص و ارتقای مستمر آن, از اساسی ترین وظایفی است که بر عهده ی نظام تعلیم و تربیت کشور است.

با وجود این که معاونت پژوهشی استان ها به عنوان بازوان قوی و کارآمد سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی فعالیت می کنند اما فعالیت های معاونت های مذکور عمدتاً جنبه ی اداری دارد تا صبغه ی کنترلی و آموزشی؛ و این وضعیت به هیچ وجه مطلوب و کافی نیست.

بهترین و موثّرترین راه در زمینه ی نظارت و پشتیبانی از برنامه های درسی بهره گیری از مدیران مدارس به عنوان مسئول نظارت بر شیوه های آموزشی مدرسه در وهله ی اول و نیز به کارگیری مدرسان قرآن استان به عنوان ناظر و ارزیاب فرایند یاددهی- یادگیری قرآن مدارس در وهله ی دوم است.

در وضعیت فعلی اکثر مدیران مدارس به تعداد سال های مدیریت از تغییرات مبانی و اهداف و اصول و هم چنین روش های آموزش و تدریس دروس بی خبر هستند و شاید بتوان گفت اغلب ایشان توانایی لازم را تدریس این درس ندارند. مسئولیت این مشکل بیش از همه متوجه حوزه ها ی ستادی است که اجازه ی حضور مدیران را در دوره های آموزشی نمی دهند. همین مساله باعث بروز مشکلاتی شده که از آن جمله می توان به فقدان بازدید مستمر مدیران مدارس از کلاس های درس معلمان اشاره کرد.

در برخی از استان ها به همّت مسئولان دلسوز ادارات کل و مناطق و نواحی, سال هاست که مدرسان محترم قرآن به صورت افتخاری و یا غیر موظّف, به نظارت و ارزیابی وضعیت آموزش قرآن مدارس می پردازند و ضمن ارتباط و تعامل با مولفان و کارشناسان گروه قرآن دفتر برنامه ریزی وتالیف کتب درسی, در ارتقای وضعیت آموزش قرآن مدارس, بیش ترین تاثیر را داشته اند. شایسته است سایر استان ها از تجارب این استان ها استفاده کنند.

بنابراین مناسب است با اتخاذ تدابیر لازم ضمن شرکت دادن مدیران مدارس در دوره های آموزشی و یا برگزاری جلسات توجیهی برای آنان, میزان توانمندی ایشان را در انجام نظارت و پشتیبانی از برنامه های درسی بالا ببریم و نیز از مدرسان قرآن به عنوان ناظرین اجرای طرح و برنامه های قرآنی استان, منطقه بهره بگیریم.

<!--[if !supportLists]-->19- <!--[endif]--> وسایل آموزشی و کمک آموزشی درس قرآن را در دسترس معلّمان قرار دهیم.

یکی از دلایل عمده ی بی رغبت برخی از معلمان به تدریس قرآن, کمبود ابزار و وسایل مورد نیاز آموزش قرآن از قبیل کتاب درسی, لوحه ی آموزشی و نوار یا سی دی درسی, کتاب راهنمای معلم, ضبط صوت و ... به اندازه ی کافی است.

فراهم نبودن و یا معیوب بودن این وسایل باعث به وجود آمدن تدریجی اختلال در آموزش می شود. یکی از وظایف مهم مدیران مدارس باید تهیه ی ابزار آموزشی مورد نیاز معلم, قبل از شروع سال تحصیلی باشد. بحمدالله در سال های اخیر به همّت استان ها و هم چنین مدیران مدارس, توجه خوبی به این مساله شده است؛ اما هنوز تا وضعیت مطلوب فاصله ی زیادی داریم.

بنابراین مناسب است مدیران محترم مدارس یکی از وظایف مهم خود را تهیه ی وسایا آموزشی و کمک آموزشی مورد نیاز معلم قبل از شروع سال تحصیلی بدانند.

<!--[if !supportLists]-->20- <!--[endif]-->کتاب « راهنمای معلّم قرآن پایه ی سوم ابتدایی» را برای آموزگاران پایه ی سوم ابتدایی تهیه کنیم.

با توجه به سراسری شدن طرح ارتقای آموزش قرآن در پایه ی سوم ابتدایی و تغییرات کلی در برنامه ی درسی قرآن در این پایه, تالیف کتاب راهنمای تدریس معلم آن لازم می نمود. این کتاب هم اکنون چاپ و ارائه شده است.

بنابراین مناسب است کتاب راهنمای معلم قرآن پایه ی سوم ابتدایی را در کوتاه ترین زمان تهیه و در اختیار آموزگاران این پایه قرار دهیم.

<!--[if !supportLists]-->21- <!--[endif]-->فیلم « رسولان نور » را در اختیار آموزگاران پایه ی سوم ابتدایی قرار دهیم.

برنامه ی تلویزیونی رسولان نور در سال 88 همزمان با اجرای آزمایشی طرح ارتقای آموزش قرآن در پایه ی سوم ابتدایی با مشارکت شبکه قرآن و معارف سیما و سازمان پژوهش در قالب 13 قسمت 30 دقیقه ای تهیه و از این شبکه پخش شد.

پس از آن فیلم مذکور در قالب یک حلقه dvd برای آموزگاران پایه ی سوم تدوین دوباره شد و توسط معاونت محترم ارتباطات و فناوری اطلاعات سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی تکثیر گردید و در دوره های کشوری تابستان 89 در اختیار مدرسان قرآن استان ها قرار گرفت. تکثیر و توزیع این فیلم را به مسئولان محترم دوره ی ابتدایی توصیه می کنیم.  

بنابراین مناسب است فیلم رسولان نور در اختیار آموزگاران پایه ی سوم ابتدایی قرار دهیم و استفاده از آن را توصیه کنیم.

<!--[if !supportLists]-->22- <!--[endif]-->مراسم شکرانه ی قرآن آموزی برای دانش آموزان سوم ابتدایی را با عظمت برگزار کنیم.

مراسم شکرانه ی تونایی روخوانی قرآن، ویژه ی دانش آموزان پایه ی سوم ابتدایی سراسر کشور از امسال با اهداف زیر برگزار می شود :

اول - ایجاد خاطره ی خوش و شیرین از 33 روز تلاش برای یادگیری روخوانی قرآن کریم

دوم - ایجاد انگیزه ی لازم برای خواندن روزانه ی قرآن کریم در طول سال تحصیلی

این مراسم در یکی از روزهای هفته ی دوم آذرماه برگزار می شود و از آن جا که در سال های آتی در ماه محرم واقع می شود پیشن

قرآن کریم مهم‌ترین منبع برای سبک زندگی اسلامی است                    

به گزارش خبرنگار خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا)، منطقه زنجان حجت‌الاسلام سیدامین‌الله دادگر در آیین اختتامیه بیست و هشمین جشنواره ملی قرآن و عترت دانشگاه فرهنگیان که در فرهنگ‌سرای امام خمینی(ره) زنجان برگزار شد، با بیان اینکه قرآن کریم به مثابه سفره گسترده الهی برای افراد است، اظهار کرد: هر کس به اندازه توان خود از این خوان گسترده استفاده کند تا برکات این کتاب الهی شامل حالش شود.

وی افزود: این کتاب مقدس بهترین منبع برای انسان‌سازی است که پس از 1400 سال نکات مهم و سازنده‌ای در مباحث مختلف عرفان، اقتصاد، فلسفه و حتی پزشکی از آن استخراج شده است.

دادگر با تاکید بر اینکه قرآن کریم مهم‌ترین منبع برای سبک زندگی اسلامی است، گفت: بهره‌گیری از این کتاب آسمانی و الهی افراد بشر را به سعادت می‌رساند و سعادت همان لذت پایدار است.

وی تصریح کرد: اگر افراد از این کتاب الهی فاصله بگیرند دچار بحران معنویت شده و به ناکجاآباد خواهند رفت.

مسوول نهاد نمایندگی رهبری در دانشگاه فرهنگیان، خاطرنشان کرد: تدبر و تعقل با آموزه‌های قرآنی موجب پیوند با این کتاب مقدس می‌شود که طبق احادیث، دلی که با قرآن پیوند خورده، نورانی خواهد شد و به تبع آن نیز همه وجود انسان نورانی می‌شود.

دادگر با بیان اینکه حفظ قرآن یک وسیله و نوعی عبادت است، گفت: باید قرآن به طور عملی وارد زندگی افراد شود و در این صورت می‌تواند آثار تربیتی خود را بروز دهد و در این صورت به حیات طیبه و زندگی اسلامی خواهیم رسید.

معاون فرهنگی دانشگاه فرهنگیان نیز در ادامه این مراسم، گفت: قرائت قرآن تکلیف بدون معافیت برای همه مومنان است.

علی‌باقر طاهری‌نیا اظهار کرد: در ابتدای سوره مزمل خداوند به نبی مکرم اسلام دستور داده است تا پاسی از شب را برای اقامه نماز و قرائت قرآن اختصاص دهد.

وی افزود: در ادامه همین آیه خداوند فرموده است این وظیفه‌ای بر عهده توست تو و برخی از پیروان تو آن را انجام می‌دهید، ولی تعداد دیگری از مسلمانان تاب آن را ندارند.

طاهری‌نیا تصریح کرد: لذا خداوند فرمود این عمل تکلیف عموم مسلمانان نیست، ولی قرائت قرآن را تکلیف همه مسلمان قرار داده است.

معاون فرهنگی دانشگاه فرهنگیان، خاطرنشان کرد: قرائت قرآن پله اول ورود به دنیای بیکران قرآن است و باعث می‌شود تا با درک آن با تمام وجود و عمل به آیات آن از فرشتگان نیز برتر شد.

طاهری‌نیا با تاکید بر لزوم رابطه معنوی با آیات قرآن، گفت: با برقرای رابطه معنوی با قرآن و عمل به آن می‌توان به جامعه اسلامی دست یافت که هدف نهایی ایران اسلامی شدن است، زیرا از این طریق می‌توان به اهداف عالیه و رشد در همه زمینه‌ها دست یافت.

مدیرکل آموزش و پرورش استان زنجان نیز در این مراسم گفت: تاسیس 10 هزار مدرسه قرآنی، گامی در راستای عملیاتی کردن نهضت ملی حفظ قرآن بوده است.

امیر نظری اظهار کرد: دانشگاه فرهنگیان یکی از اقدامات تحولی وزارت آموزش و پرورش پس از تصویب سند تحول بنیادین آموزش و پرورش می‌باشد که از بهمن‌ماه سال گذشته فعالیت خود را آغاز کرد و در اولین سال فعالیت خود توانست در آیین تقدیر از آثار برتر دانشگاهی رتبه اول کشوری را کسب کند.

وی تصریح کرد: تاسیس 10 هزار مدرسه قرآنی و جذب پنج هزار نخبه قرآنی در سیستم آموزش و پرورش در نهضت ملی حفظ قرآن که از تاکیدات مقام معظم رهبری می‌باشد که نشان از حرکت رو به جلو در این بخش دارد.

این مسوول با اشاره به اینکه تربیت 10 میلیون دانش‌آموز حافظ قرآن طی یک برنامه پنج ساله در دستور کار قرار دارد، گفت: طی اولین سال این حرکت بیش از 46 هزار دانش‌آموز که در حدود 25 درصد از دانش‌آموزان استان را شامل می‌شوند در نهضت حفظ قرآن ثبت‌نام کردند که تا پایان سال 12 هزار دانش‌آموز بخش‌هایی از مراحل حفظ را طی کرده بودند.

مدیرکل آموزش و پرورش استان زنجان با مثبت ارزیابی کردن برپایی جشنواره‌های قرآنی در سطح دانشگاه فرهنگیان، خاطرنشان کرد: این دانشجویان که معلمان آینده هستند با بالا بردن مهارت‌های قرآنی خود به عنوان سرمایه‌های سیستم آموزش و پرورش هستند که تربیت نسل‌های آینده کشور را عهده‌دار خواهند بود.

دبیر اجرایی این همایش نیز گفت: 280 دانشجوی منتخب استانی در جشنواره حاضر بودند.

سید کامران میرمعینی اظهار کرد: این جشنواره ملی با حضور 280 دانشجوی برگزیده از پردیس‌های فرهنگیان سراسر کشور و در 21 برگزار شد که در هر رشته سه نفر انتخاب و برای حضور در مسابقات بین دانشگاه‌های سراسر کشور اعزام خواهند شد.

وی افزود: مسابقات کشوری بین همه دانشگاه‌های سراسر کشور در مهر و آبان‌ماه سال‌جاری و در تهران برگزار خواهد شد.

میرمعینی تصریح کرد: این دور از مسابقات در رشته‌های مختلف کتبی، شفاهی و همچنین رشته‌های ادبی و هنری با محوریت موضوعات قرآنی برگزار شده بود.

آشنایی با روز جهانی نابینایان                   

استفاده از عصا به عنوان وسیله کمکی در رفت و آمد نابینایان از قرن‌ها پیش متداول بوده است، ولی استفاده از عصای سفید به شکل امروزی و به عنوان نمادی برای شناخت نابینایان به بعد از جنگ جهانی اول برمی‌گردد.

در سال 1921 میلادی یک عکاس اهل شهر بریستول کشور انگلستان با نام جیمز بیگز که در اثر یک سانحه بینایی خود را از دست داد، برای در امان بودن از خطر وسائل نقلیه که در خیابان‌های اطراف محل زندگی وی در حال رفت و آمد بودند، ابتکار استفاده از عصا به رنگ سفید را که به راحتی برای همگان قابل دید باشد را بکار برد.

پس از آن دو تن از برجسته‌ترین محققین‌ آمریکایی به نام‌های دکتر ناول‌ پری، ریاضیدان و دکتر جاکوپس تن ‌بروک، حقوقدان توانستند قانونی‌ را در پانزدهمین روز از ماه اکتبر به عنوان قانون عصای سفید به تصویب برسانند و این روز را به عنوان روز جهانی نابینایان نامگذاری کنند. در این قانون کلیه حقوق اجتماعی فرد نابینا به عنوان عضوی از یک جامعه متمدن انعکاس یافته است.

• ‌‌‌‌نابینایان حق استفاده از کلیه امکانات رفاهی معمول در جامعه را دارند. آنان حق دارند از پیاده روها، خیابان‌ها، بزرگراه‌ها و وسایل حمل و نقل همگانی مانند هواپیما، قطار، اتوبوس، اتومبیل، کشتی، هتل، اماکن عمومی، مراکز تفریحی و مذهبی استفاده کنند. اگر در بعضی اوقات، محدودیتی برای استفاده از این تسهیلات و اماکن وجود داشته باشد باید فراگیر همه افراد جامعه باشد و اگر شخص یا سازمانی فقط برای نابینایان در استفاده از تسهیلات همگانی، محدودیت ایجاد کند یا حقوق نابینایان عاقل و بالغ را نادیده بگیرد، مجرم شناخته می‌شود.
• رانندگان وسایل نقلیه موظف به مراعات کامل نابینایانی که هنگام عبور و مرور از عصای سفید استفاده می‌کنند، هستند.
• دولت موظف است که نابینایان را به مشارکت در امور دولتی تشویق کند تا آنان به کار مشغول شوند.
• مسئولان دولتی همه ساله باید روز 24 مهرماه (15 اکتبر) را به عنوان بزرگداشت نابینایان و قانون عصای سفید، به نحوی شایسته ارج نهند و از مردم بخواهند که رفتار معقولانه‌ای با نابینایان داشته باشند و گام‌های صمیمانه و موثری برای آنان بردارند.

لوئی بریل

لوئی بریل در سال 1809 در فرانسه متولد شد. وی در اوایل کودکی یعنی در سن 3 سالگی بینایی خود را از دست داد. در سال 1818 به همراه دوستان خود موسسه ملی نابینایان جوان پاریس را در این شهر دائر کرد.

در همین زمان بود که بریل بواسطه توانایی‌هایش در موسیقی و علم مشهور شد و یکی از بهترین نوازندگان ویولون و ارگ در پاریس شد. بریل در سال 1826 شروع به آموزش نابینایان کرد.

امروزه شهرت بریل به خاطر ابداع سیستم خط برجسته وی می‌باشد که در آن زمان در پیام‌های رمزی ارتش بکار گرفته می‌شد. سیستم بریل یا خط برجسته شامل نقاط برجسته با اشکال منظم روی مقوای نازک می‌باشد که نابینایان از طریق لمس آن قادر به درک عبارات و خواندن خواهند بود. این روش تا به امروز با موفقیت همراه بوده و در بسیاری از کشورهای جهان استفاده می‌شود.

ایران سفید

ایران سفید، عنوان اولین روزنامه ویژه نابینایان به خط بریل در ایران و خاورمیانه است که تحت پوشش خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران فعالیت می‌کند.

راه‌های کمک به فرد نابینا:

• بهتر است قبل از انجام هر کمکی نظر فرد نابینا را در مورد کمک به او جویا شوید.
• در صورت کمک و راهنمایی در راه رفتن؛ اجازه دهید فرد نابینا بازوی شما را بگیرد و از هل دادن و گرفتن او خودداری کنید.
• هنگامی که با فرد نابینا روبرو می‌شوید خود را به او معرفی کرده و به هنگام ترک محل به او بگویید که محل را ترک می‌کنید.
• مستقیماً با خود فرد نابینا حرف بزنید و برای صحبت با آنها شخص دیگری را واسطه قرار ندهید. چرا که آنها قادر هستند بخوبی مفهوم کلام شما را درک کرده و پاسخ دهند.
• هیچگاه با فرد نابینا بلند صحبت نکنید. چرا که آنها دارای حس شنوایی قوی هستند.
• به جای نابینا به نگاه کردن بپردازید و محیط اطرافش را برای او شرح دهید تا او نیز بتواند با محیط ارتباطی سازنده برقرار کند.
• بخاطر ضعف آنها در بینایی از اشتباهاتشان چشم پوشی نکرده و به آنها فرصت دهید تا اشتباه خود را جبران نمایند